چیزى که دل‌ها را نرم می‌کند، بلکه عنادها را به زانو در مى‌آورد، آدم‌هاى معاند را به زانو در مى‌آورد، رفتار درست است، رفتار خوب است. البته رفتار خوب، شامل اخلاق خوب، تواضع، صداقت در گفتار، صداقت در موضع‌گیرى، صراحت در بیان حقیقت و بلندنظرى نسبت به امور مادى و دنیوى می‌شود.

^[1]

تریبون مستضعفین – رعایت اخلاق انسانی ، مؤمن و کافر و مسلمان و غیر مسلمان نمی شناسد و بدیهی است که نمی توان بین مسلمانان نیز مرز بندی نمود و دسته ای از آنان را از رعایت اخلاق معاف دانست. عرصه سیاست نیز از این امر مستثنی نیست و از تمامی اشخاص با هر سلیقه سیاسی ، چپ یا راست ، موافق یا مخالف ، اصلاح طلب یا اصول گرا ، انتظار می رود در مقام یک انسان به صورت عام و به عنوان یک مسلمان شیعه به صورت خاص در مواضع ، گفتار و رفتار خود جانب انصاف و اخلاق را نگاه دارند . روشن است که در این میان ، ادعای پایبندی به اسلام و علاقه مندی به نظام ، انقلاب و رهبری مسئولیت بیشتری را متوجه اشخاص می سازد. متأسفانه چندی است ناسزاگویی و ادبیات هتاکانه نسبت به مخالفان و دشمنان نظام ، در فضای سایبری وبلاگستان و شبکه های اجتماعی ظهور یافته و گاه حتی متوجه منتقدان مشفق نیز می شود. گرچه منشأ این رفتار را باید در سیل تهمت ها ، تمسخر ها و فحاشی بخشی از جریان های معاند نسبت به دوست داران انقلاب دانست اما بی شک تلاش در جهت توجیه اتخاذ رویه ای متقابل از سوی دوستان ، ظلمی آشکار به اسلام ، انقلاب و رهبری است. حقیقتا کم شمار بودن این افراد ، نگارنده را در نگارش این نوشتار مردد ساخته بود اما بیمی که از گسترش این رویه می رود ، یادآوری برخی نکات را اجتناب ناپذیر می سازد.

قرآن ، در مقام وحی منزل الهی ، به صراحت مسلمین را از دشنام و ناسزاگویی نهی می کند. در آیه ۱۰۸ سوره انعام آمده است : « و لاتسبوا الذین یدعون من دون الله فیسبوا الله عدوا »
و آنهایی را که جز خدا می خوانند دشنام مدهید که آنان از روی دشمنی و نادانی خدا را دشنام خواهند داد.

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می فرمایند : «این آیه یکى از ادب‏هاى دینى را خاطرنشان مى‏سازد که با رعایت آن، احترام مقدسات جامعه دینى محفوظ مانده و دستخوش اهانت و ناسزا و یا سخریه نمى‏شود، چون این معنا غریزه انسانى است که از حریم مقدسات خود دفاع نموده با کسانى که به حریم مقدساتش تجاوز کنند به مقابله برخیزد و چه بسا شدت خشم او را به فحش و ناسزاى به مقدسات آنان وادار سازد، و چون ممکن بود مسلمین به منظور دفاع از حریم پروردگار بت‏هاى مشرکین را هدف دشنام خود قرار داده در نتیجه عصبیت جاهلیت، مشرکین را نیز وادار سازد که حریم مقدس خداى متعال را مورد هتک قرار دهند لذا به آنان دستور مى‏دهد که به خدایان مشرکین ناسزا نگویند، چون اگر ناسزا بگویند و آنان هم در مقام معارضه به مثل به ساحت قدس ربوبى توهین کنند در حقیقت خود مؤمنین باعث هتک حرمت و جسارت به مقام کبریایى خداوند شده‏اند»

بنا بر این آیه ،توهین و تمسخر دشمنان ، به جای بازداشتن آنها از مسیر غلط ، بیش از هر چیز اعتقادات و باورهای خودمان را در معرض رفتارهای متقابل قرار می دهد و از همین رو ، از هر مسلمان انتظار می رود با عمل به این دستور قرآنی از فراهم آوردن زمینه های توهین و حرمت شکنی به مقدسات اسلامی جلوگیری به عمل آورد.

علاوه بر این آیه شریفه ، احادیث متعددی از معصومین در مذمت ناسزاگویی نقل شده است. از آن جمله ، پیامبر اعظم (ص) می فرمایند : « هرزه گویی و بد زبانی از صفات اسلام نیست » . همچنین در وصیت حضرت علی (ع) آمده است : « در کلامتان از فحش استفاده نکنید چرا که فحش و بدزبانی زیبنده خاندان ما و شیعیان ما نیست و انسان فحاش شایستگی و لیاقت دوستی را ندارد » . ممکن است برخی گمان کنند منظور آن حضرت ، فحش و بد زبانی نسبت به دوستان بوده است ، حال آنکه این رذیلت اخلاقی از دید آن حضرت حتی نسبت به دشمنان نیز جایز نمی باشد. امیرمومنان (ع) هنگامی که در جنگ صفین شنید جمعی از اصحابش ، معاویه و پیروان او را دشنام می دهند فرمود: «من دوست ندارم که شما فحاش باشید لکن اگر شما بجای دشنام ، اعمال و احوال آن ها را ذکر کنید به حق نزدیکتر و برای اتمام حجت بهتر است».

جدای از این توصیه ها ، مطالعه سیره عملی معصومین نشان می دهد که ایشان در مواجهه با حرمت شکنی ها ، ضمن اجتناب از ناسزاگویی تلاش می کردند با قول لین و رفتارهای محترمانه ، کینه ورزان و معاندین را با اخلاق اسلامی آشنا ساخته و زمینه انقلاب درونی را در آنها فراهم سازند.

در جریان جنگ اُحد، دندان‏های پیشین دهان پیامبر خدا شکست و صورت ایشان شکاف برداشت. اصحاب آن بزرگوار بسیار ناراحت شدند و از آن حضرت خواستند که دشمن را نفرین کند. پیامبر در پاسخ فرمود: «اِنّی لَمْ اُبْعَثْ لَعّانا وَ لکِنّی بُعِثْتُ دَاعِیا وَ رَحْمةً؛ من ناسزاگو مبعوث نشده‏ام، بلکه دعوت‏کننده و مایه رحمت برانگیخته شده‏ام». پس به جای نفرین، چنین دعا فرمود: «اَللّهُمَّ اهْدِ قَوْمِی فَإنَّهُمْ لایَعْلَمون ؛ خدایا قوم مرا هدایت کن ؛ زیرا ناآگاه هستند.»

بنا به روایتی دیگر ، عصام بن المصطلق شامی در مواجهه با امام حسین (ع) در مدینه ، به واسطه کینه و حسد، ایشان را دشنام و ناسزای فراوان می گوید. آن حضرت نگاهی از سر عطوفت و مهربانی به عصام نموده و آیات ۱۰۹ تا ۲۰۲ سوره اعراف را تلاوت می نمایند سپس به عصام می فرمایند : « قدری آهسته تر باش و آرامش خود را حفظ کن، من برای خودم و برای تو از خداوند آمرزش می طلبم، اگر کمکی خواسته باشی تو را کمک می کنیم، و اگر عطا و بخشش طلب کنی به تو می بخشیم، و اگر راهنمائی خواسته باشی تو را راهنمائی می نمائیم. » عصام از رفتار خویش شرمنده می شود و امام چون آثار شرمندگی را در سیمای وی می بیند وی را تسلی می دهد. عصام پس از آن جریان ، چنین می گوید : « زمین با همه وسعت آن بر من تنگ شد و دوست داشتم شکافته شود و من به زمین فرو روم ، دیگر از خجالت بیشتر نتوانستم بمانم ، کم کم به کناری رفته و دورشدم ، ولی روی زمین از او و پدرش نزد من کسی محبوبتر و دوست داشتنی تر نبود.»

نظیر رفتار امام حسین (ع) با عصام و تأثیر آن بر تحول درونی وی ، در سیره سایر معصومین نیز به کرات مشاهده می شود.

بنیانگذار راحل انقلاب ، حضرت امام خمینی (ره) نیز با بهره مندی از آموزه های مکتب اهل بیت ، در برخورد با دشمنان و مخالفین همواره ادب و احترام را رعایت می نمودند. مبارزه صریح و آشکار امام با حکومت پهلوی هیچ گاه باعث نگردید ایشان در مقام توهین و فحاشی به شاه برآیند. امام غالب اوقات ، در گفتار پیرامون خانواده پهلوی از عبارات «رضا شاه» ، «محمدرضا» و «شاه» بهره می گرفتند که پس از جنایات و خیانت های بسیار خاندان پهلوی ، این عبارات گاه با صفات خائن ، خونریز و جنایتکار همراه می شدند . نامحترمانه ترین تعبیر امام در خصوص شاه مردک بود که آن را نیز ندرتا به کار می بردند.

این منش امام تنها اختصاص به دشمنان داخلی نداشت و آن حضرت همواره در گفتار خویش پیرامون قدرت های استکباری ، با وجود بهره گیری از ادبیاتی کوبنده هرگز از دایره ادب خارج نمی شدند . ایشان در حالیکه آمریکا را شیطان بزرگ می دانستند ، در بیاناتشان رئیس جمهور وقت این کشور را با نام اصلی اش به صورت «کارتر» و «آقای کارتر» یاد می کردند و در بحث پیرامون کشورهای استعمارگر ، از نام آنها که گاه با اوصاف واقعی این دولت ها نظیر غاصب ، فاسد ، ظالم و جنایتکار همراه می شد بهره می گرفتند.

آن حضرت حتی در وصیت نامه خویش ، خطاب به گروهک های معاند و ضد انقلاب که جنایات بسیاری را در حق مردم مرتکب شدند با لحنی دلسوزانه چنین می گویند : «من به شما نصیحت می‌کنم دست از این کارهای بیفایده و غیر عاقلانه بردارید و گول جهانخواران را نخورید. و در هر جا هستید اگر به جنایتی دست نزدید به میهن خود و دامن اسلام برگردید و توبه کنید که خداوند ارحم الراحمین است؛ و جمهوری اسلامی و ملت از شما ان‌شاء‌الله می‌گذرند. و اگر دست به جنایتی زدید که حکم خداوند تکلیف شما را معین کرده، باز از نیمه راه برگشته و توبه کنید. و اگر شهامت دارید تن به مجازات داده و با این عمل خود را از عذاب الیم خداوند نجات دهید؛ والاّ در هر جا هستید عمر خود را بیش از این هدر ندهید و به کار دیگر مشغول شوید که صلاح در آن است.»

رهبر فرزانه انقلاب ، آیت الله خامنه ای نیز به تأسی از سیره معصومین و امام راحل ، همین رویه را در پیش گرفته و علاوه بر رعایت ادب ، انصاف و تقوای الهی در گفتار و رفتار خویش ، همواره دوست داران انقلاب را به رعایت این نکات در برخورد با منتقدان و مخالفان توصیه می نمایند. چنانکه در خطبه های نماز جمعه تهران در بیست و یکمین سالگرد ارتحال حضرت امام فرمودند : « ممکن است ما با یکى مخالف باشیم، دشمن باشیم؛ درباره‌ى او چگونه قضاوت می کنید؟ اگر قضاوت شما درباره‌ى آن کسى که با او مخالفید و با او دشمنید، غیر از آن چیزى باشد که در واقع وجود دارد، این تعدى از جاده‌ى تقواست. آیه‌ى شریفه‌اى که اول عرض کردم، تکرار می کنم: «یا ایّها الّذین امنوا اتّقوا اللَّه و قولوا قولا سدیدا». قول سدید ، یعنى استوار و درست ؛ اینجورى حرف بزنیم. من می خواهم عرض بکنم به جوانان عزیزمان، جوانهاى انقلابى و مؤمن و عاشق امام، که حرف می زنند، می نویسند، اقدام می کنند؛ کاملاً رعایت کنید. اینجور نباشد که مخالفت با یک کسى، ما را وادار کند که نسبت به آن کس از جاده‌ى حق تعدى کنیم، تجاوز کنیم، ظلم کنیم؛ نه، ظلم نباید کرد. به هیچ کس نباید ظلم کرد». ایشان در مناسبتی دیگر اینگونه به تبین مفهوم ظلم پرداخته اند : « من بارها گفته‌ام ظلم نکنیم. این هم یکى از آن اساسى‌ترین کارهاست. ظلم چیز بدى و چیز خطرناکى است. ظلم فقط این نیست که آدم توى خیابان به یکى کشیده بزند. گاهى یک کلمه‌ى نابجا علیه یک کسى که مستحقش نیست، یک نوشته‌ى نابجا، یک حرکت نابجا، ظلم محسوب می شود.

رهبر انقلاب علاوه بر توصیه به پرهیز از ظلم ، رفتار خوب را عاملی در جهت تحول دل ها و اندیشه ها می دانند : « به نظر من علاوه‌ى بر مسئله‌ى زبان، مسئله‌ى رفتار لازم است. همین «کونوا دعاة النّاس بغیر السنتکم» که گفته شده، اینجاست. چیزى که دلها را نرم میکند، بلکه عنادها را به زانو در مى‌آورد، آدمهاى معاند را به زانو در مى‌آورد، رفتار درست است، رفتار خوب است. البته رفتار خوب، شامل اخلاق خوب، تواضع، صداقت در گفتار، صداقت در موضعگیرى، صراحت در بیان حقیقت و بلندنظرى نسبت به امور مادى و دنیوى میشود؛ این چیزهائى که نشان‌دهنده‌ى خلوص در عمل است؛ که اگر به توفیق پروردگار ماها واقعاً خلوص در عمل داشته باشیم، طبعاً در رفتار و گفتارمان خودش را نشان میدهد. بنابراین نقطه‌ى اساسى مهمِ دوم، بهترین راهش همین است: اولاً لسان موعظه و نصیحت – برادرانه، و در مواردى پدرانه و مشفقانه – ثانیاً رفتار و عمل»

مجموعه توصیه‌های رهبری به رعایت اخلاق سیاسی را به هیچ وجه نباید یک ژست سیاستمدارانه تلقی نمود. اساسا آنچه گفتمان انقلاب اسلامی را از سایر گفتمان‌های سیاسی معاصر متمایز می سازد، وارد ساختن دین ، اخلاق و ارزش های الهی در امر سیاست و حاکمیت است. در روزگاری که اصل «هدف وسیله را توجیه می کند» بر تمامی شئون زندگی بشر سایه انداخته است و سیاست و اخلاق به دو پاره منفک از هم تبدیل شده اند ، ایران پرچم سیاست اخلاقی را بر افراشته و به تعبیر میشل فوکو به روح یک جهان بدون روح تبدیل شده است. از این رو ، هر اقدام جبهه انقلاب که با زیر پا گذاشتن عنصر اخلاق صورت پذیرد ، هرچند که با نیتی خالصانه همراه باشد ، بیش از آنکه نفعی را عاید انقلاب کند آن را از اهداف اصلی خویش منحرف می سازد.

با وجود اختصار این نوشتار ، ذکر همین تعداد ِاندک از توصیه های بی شمار معصومین و بزرگان به رعایت ادب ، انصاف و احترام در برخورد با مخالفان و معاندان ، جایی برای تمسخر ، تحقیر و هتاکی نسبت به دیگران ، چه دوست و چه دشمن را باقی نمی گذارد. امید است با پرهیز از پافشاری بر سلایق فردی و تبعیت از کلام الهی ، سیره معصومین و توصیه های بزرگان ، با قول لین و رفتار رحیمانه خویش، مرهمی بر دل آزرده دوستان نهاده و زمینه انقلاب روحی دشمنان را فراهم آوریم.