واکنش محتاطانه داستاننویسان نسبت به فتنه ۸۸
نویسندگان حوزه ادبیات داستانی رفتار بسیار محتاطانهای با موضوع فتنه ۸۸ داشتهاند و جز یک نویسنده جوان و بسیجی، هنوز اثری که مستقیماً به ماجرای فتنه بپردازد، یا خلق نشده و یا کارهایی گذرا و احتیاطآمیز بودهاند.
بیش از ۱۶ ماه از انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸ و آغاز ماجراهای فتنهانگیزانه آن زمان میگذرد. آن ماجراها هرچند با درایت، هوشمندی و هدایت حکیمانه رهبر فرزانه انقلاب به سرانجام رسید و سرنشینان کشتی انقلاب به سلامت به ساحل نجات و رستگاری پای نهادند، اما این حادثه به نقطه عطف انقلاب و نظام مقدس جمهوری اسلامی تبدیل شد و حتی میتوان آن را یکی از مقاطع بسیار حساس، سرنوشتساز و حیاتی در تاریخ کشورمان قلمداد کرد.
معمولاً حوادث سیاسی ـ اجتماعی در کشور ما بازتاب قابل قبولی در حوزههای فرهنگی ـ هنری دارند. از مشروطه و مشروطهخواهی تا به سلطنت رسیدن رضاشاه ملعون، از قیام مردم ایران در خرداد ۱۳۴۲ تا تبعید امام خمینی (ره) و پیروزی انقلاب اسلامی، از آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران تا پایان دفاع مقدس و پس از آن رحلت امام (ره)، همچنین ماجرای هستهای شدن ایران، همه و همه دستمایه آثار سینمایی، نمایشی، تلویزیونی و فراوان اثر ادبی شدهاند که در این یادداشت، بنا ندارم با برشماری این کارها، ذهن مخاطبان را متوجه آنها کنم. بلکه مرادم از نگارش این سطور آن است که ببینیم نویسندگان حوزه ادبیات داستانی کشور ما با این پدیده چه برخوردی داشتند و چرا جسورانه و از سر شهامت به این میدان پای نگذاشتند؟
در زمینه انتخابات، داستان و رمانی به معنای جدی خلق نشده است، اما چنین نیست که جهان کتاب نسبت به این پدیده سیاسی ـ اجتماعی که با جنگ نرم و روشهای فرهنگی همراه بود، بیگانه باشد و تحرکی از خود نشان نداده باشد. بلافاصله پس از رخدادهای سیاسی و بروز فتنه گسترده در کشور بود که شمار زیادی از نویسندگان حوزههای سیاسی و اندیشه، آثار فراوانی را عمدتاً از سوی مرکز اسناد انقلاب اسلامی روانه بازار نشر کردند. طبق آمار کتابخانه ملی، در جریان انتخابات دهمین دوره ریاستجمهوری و پس از آن، بیش از ۳۰ عنوان کتاب راهی بازار نشر شد و عناوینی هم فرصت انتشار نیافتند؛ منتها اگر در فهرست اصلی تمام کتابهای انتخاباتی تأمل کنیم، سهم هنرمندان حوزه ادبیات بسیار کم خواهد بود. مجموعه شعرهای شاعران متعهد انقلاب با عنوان «مسئله ۲۲ خرداد نبود، مسئله ۲۲ بهمن بود»، شاخصترین آنها بود که در کنار کتابی مانند «نُهِ ده» نوشته حسین قدیانی، فضای ادبی کشور را تحت تأثیر قرار دادند. این در حالی است که «مسئله ۲۲ خرداد نبود، مسئله ۲۲ بهمن بود» مجموعهای از اشعار شاعران کشور است که شاعرانی چون علی محمد مؤدب و کاظم رستمی با هزینه شخصی خودشان چاپ کردند!
به یاد دارم یکی از کارشناسان فرهنگی در همین زمینه میگفت: «شعر، جز در مقاطعی که اوج پدیده است، خیلی حضور ندارد. اوج شعر مشروطه را در همان دوران میبینیم یا فاخرترین آثار شعری دفاع مقدس، متعلق به سالهای ۱۳۶۳ تا ۱۳۷۰ است.» اما داستان به عنوان یک قالب وارداتی معمولاً واکنش دیرهنگامتری دارد که گاهی سالها این عکسالعمل دیرتر مشاهده میشود و امروز میبینیم که جهان داستان، تازه دارد درباره جنگ، آثار شایسته و خواندنی فراوانی راهی بازار کتاب میکند.
با این حال، آن نکتهای که مطرح است، این نیست که چرا داستانهای ما به موضوع فتنه ورود نکرده و درباره این حادثه بزرگ و فراملی ننوشتهاند، بلکه دغدغه اصلی، احتیاط بیش از حد نویسندگان این حوزه است که از دو جانب احساس ترس میکنند و پا به این عرصه مخاطرهآمیز نمیگذارند. اول آنکه این نگرانی وجود دارد که نویسنده با ورود به چنین مقولهای، متهم به جانبداری از یک جریان سیاسی شود و از سمت دیگر، بازخوردهایی که از سوی مخاطبان به نویسنده میرسد و او را به یک هنرمند اهل سیاست تبدیل میکند، برای او مطلوب و موجه نیست. نویسندگان میهراسند اگر پا به چنین آتشزاری بگذارند، تمام اعتبار حرفهای خود را به یکباره ببازند و انگهای گوناگونی به آنها بچسبد. حتی میترسند از طرف بعضی از طیفهای موجود در حوزههای فرهنگی به سرعت طرد شوند و فرصت نوشتن و انتشار کارهای بعدی را از دست بدهند.
با این حال، گمان من آن است که نویسندهای میتواند ماندگار باشد و نام خود را در تاریخ ثبت کند که شهامت لازم برای پرداختن به این قبیل موضوعات داشته باشد و با روحیه شجاعانه به دیدار این موضوع حساس و سرنوشتساز برود. نویسنده گمنامی مانند رسول ایمانینسب ـ که نخستین رمان ضدفتنه را نوشت ـ هرچند در میان مشاهیر حوزه داستان و رمان، جایگاهی ندارد و حتی ممکن است نام او به گوش هیچ یک از بزرگان داستاننویسی این کشور نرسیده باشد، اما با دارا بودن روحیه بسیجی توانست دست به نوشتن کتاب «۱۳ روز مانده بود به انتخابات» بزند؛ وگرنه پرداختن به موضوع فتنه، آنطور که فریبا کلهر در رمان «شروع یک زن» بدان اشاره میکند، صرفاً ناخنک زدن به مسأله است. او فقط با دستاویز قرار دادن قضیه میخواهد که برای خود مخاطبی دست و پا کند و ناشر هم با هوشمندی، نگاه بسیار گذرای نویسنده به فتنه ۸۸ را به عنوان متن پشت جلد کتاب انتخاب میکند و….
منبع: فارس