دانشگاه ها همواره جزء تأثیر گذارترین سازمان های جامعه می باشند، لیکن این سازمان ها خود با مشکلاتی روبرو هستند که تأثیری گذاری آنها را کاهش داده و لزوم ارزیابی دقیق و اصلاح را در آنها نمایان می سازد. این مقاله در نظر دارد که به طور اجمالی به بیان و بررسی برخی مشکلات فرهنگی – اجتماعی دانشگاه بپردازد. امید است که بهانه ای گردد، برای بررسی کامل تر و دقیق تر مشکل و حرکت در مسیر رفع آنها.

۱- تأخر فرهنگی

از جمله مشکلات دانشگاه های ما تأخر فرهنگیست. تأخر فرهنگی زمانی پیش می آید که جزئی از یک فرهنگ، سریع تر از اجزا و عناصر دیگر تغییر کرده و در نتیجه نوعی نا هماهنگی میان اجزای تشکیل دهندۀ آن پدید آید (وثوقی و نیک خلق،۱۳۷۰).

مسئله تأخر فرهنگی معمولاً در کشورهای در حال توسعه مطرح می شود. از آنجا که این جوامع گروه بزرگی از پدیده های فرهنگی – فناوری را از فرهنگهای دیگر به درون خود آورده اند به ناچار محیطی خاص برای بازیگران اجتماعی خویش به وجود می آورند که فاصله ی زیادی با محیط سنتی دارد. در اینجاست که تضاد آشکار می شود. این امر باعث به وجود آمدن تضاد سنت و تجدد می شود. در صورتی که در حالت متعارف، توسعۀ باید از درون سنت و بر پایه ی آن باشد. در این گونه کشورها، تجدد در جنگ با سنت است و حاصل این امر نیز مشکلات بی پایان اجتماعی است (فکوهی،۱۳۷۸).

به تعبیر دیگر، در کشورهای توسعه یافته، توسعه خود جوش بوده و آهنگ رشد آن آرام و درونی است، به طوری که همهی حوزه ها در تعامل با یکدیگر رشد میکنند، بنابراین، نظام در هیچ زمینه ای دچار بحران یا تأخر فرهنگی نمی شود. در کشورهایی که تولیدات مادی و غیر مادی ندارند و تنها وارد کننده ی کالا و اندیشه هستند، ناهماهنگی در ابعاد مختلفی صورت می گیرد.

همچنین خلق و تولید در کشورهای توسعه یافته از مسئله آغاز می شود و همین مسئله نیز به وسیلۀ کشف این نکته پدید می آید که در پنداشتهای ما چیزی نابسامان است(رفیع پور، ۱۳۷۰). در حالیکه کشورهای در حال رشد، حرکت نه از مسئله بلکه معمولاً از یک نظریه و آن هم از نظریه های وارداتی آغاز می شود. این موضوع یکی از علل مهم ناسازگاری و نا کارآمدی برنامه ریزیهاست.

نتیجه چنین امری ناهماهنگی بین دستگاه های درونی در هضم مسائل جدید می باشد.

۲- نا امیدی

یکی دیگر از مهمترین مسائل دانشگاهها، افزایش میزان نا امیدی در بین دانشجویان به ویژه دانشجویان پسر است. نا امیدی ناشی از علل و عواملی است که امروزه مهمترین آنها معضل بیکاری است. برخی از دانشجویان با دنیایی از امید و آرزو وارد دانشگاه می شود و با دنیایی سرشکستگی و ناامیدی از دانشگاه خارج و وارد جامعه می شود. تأثیر این مقوله به حدی است که در بین پسران میزان تقاضا و قبولی برای ورود به دانشگاه کاهش یافته است و با ادامه ی این روند، نرخ قبولی دختران در دانشگاه افزایش مستمری خواهد داشت.که عوض شدن ترکیب جنسیتی دانشگاهها نیز مسائل و مشکلات ثانویه ای به وجود می آورد.

افزایش نا امیدی در بین جوانان می تواند به عنوان چالش جدی آینده مطرح باشد که در سطوح مختلف به صورت مستقیم یا غیر مستقیم مشکلات پیچیده و فراوانی را به وجود خواهد آورد که در اینجا به نمونه هایی از آن اشاره می شود :

● اشاعۀ بی اعتمادی در لایه های عمودی. بی اعتمادی در سطح گسترده به ویژه نسبت به کارگزاران نظام به صورت عام و بی اعتمادی به برنامه های اصلاحات به صورت خاص؛

● اشاعه ی بی اعتمادی در لایه های افقی. بی اعتمادی نسبت به دیگران؛ و نسبت به پاره فرهنگهای دیگر (قومیتها) و جناح های سیاسی.

● مشکلات فردی. افزایش خود کشی و دیگر مشکلات روحی و روانی نظیر انزوا گزینی، افسردگی، اعتیاد، اضطراب و بالا رفتن سن ازدواج و در نتیجه افزایش تعداد جوانان مجرد و ازدواج نکرده.

●مشکلات سازمانی. عوض شدن ترکیب جنسیتی دانشگاهها و روی آوردن به جنبشهایی نظیر فمینیسم و تشدید نظام دیوان سالاری و کند شدن چرخهی امور.

●مشکلات فرهنگی اجتماعی در بین دانشجویان. عوض شدن گروههای مرجع و الگوپذیری از خارج از مرزها؛ افزایش اعتراض، پرخاشگری، تحصن، تظاهرات و در مجموع فرار از گفتگو و افزایش برخوردها؛ اشاعۀ بی هویتی در بین دانشجویان و احساس پوچی و سردرگمی؛ انحراف از مسیر علم و افتادن در سیر قهقرایی؛ امید بستن به قدرتهای بیگانه و یا گروههای ضد نظام؛ افزایش جرم و جنایت، تقویت روحیۀ لا ابالی گری و بی قیدی، افزایش بزهکاری؛ دوری از دین، بدبینی به روحانیت و نزدیک شدن به دیدگاههای سکولاریستی و لاییک، خود باختگی و باور نداشتن به خود ؛ بی اعتنایی به مسائل سیاسی و فرهنگی؛ کاهش تعهد نسبت به جامعه، دین و ارزشهای اجتماعی؛ استفاده از هر نوع وسیله برای رسیدن به هدف؛ فرار از زندگی، جامعه، خانواده و در نهایت فرار از خود، و ادامه ی روند مهاجرت نخبگان و تشدید آن.

●کاهش اعتماد در محیط (افول جریان اعتماد سازی در دانشگاه). کاهش اعتماد به مسئولان، کارگزاران و مدیران نظام، مدیریت دانشگاهها، توانایی مدیران و کارگزاران و نیز بی اعتمادی به یکدیگر باعث شده تا رفتارها و فعالیتها پیچیده، ابهام آمیز، غیر قابل پیش بینی و در نتیجه غیر قابل کنترل باشند. کاهش اعتماد یک چالش جدی در هر نظام یا نهاد است که منجر به بی اثر شدن مجاب سازی می شود.

سلب اعتماد در دانشگاه و در هر محیط دیگری باعث می شود که روابط سالم، گفتگو و مجاب سازی در محیط کاهش یافته و متعاقب آن رفتارهای نا منظم، بی محور، خودسرانه و پرخاشگرانه افزایش یابند و بخشی از انرژی ها در فعالیتهای زیر زمینی و منفی از بین برود.

۳- سیاست زدگی

در جوامع چند بعدی امروز، نمی توان انتظار داشت که دانشجو فقط به کار علمی بپردازد و از مشارکت سیاسی و اجتماعی به دور باشد. هر دانشجویی غیر از تکلیف علمی و تعریف شده ای که دارد در قبال جامعه نیز مسئول است. معمولاً دانشجو و دانشگاه قبل از مردم و جامعه به پیش بینی خطرات آتی و نقد عملکرد دولتمردان می پردازند. از آنجا که دانشجویان غالباً جوان، مجرد، با انرژی، مستقل، حساس و عدالت جو هستند، رویکرد آنان به مسائل، ویژگیهای خاص خود را دارد که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف)محافظه کاری نمی کنند؛

ب)روحیه ی چاپلوسی در آنها پایین است ؛

ج) دوست دارند به کارهای بزرگ و پر مخاطره دست بزنند؛

د) در نقد مسئولان فعالانه عمل می کنند؛

سیاسی شدن نیز مانند بسیاری از مسائل دیگر، تناقض دارد، به این معنی که اگر دانشگاه در جامعهای با ثبات نسبی، بیش از حد سیاسی شود، به طوری که فعالیتهای علمی و فرهنگی اش تحت شعاع قرار گیرد، نه تنها از معظلات جامعه گره گشایی نمی کند بلکه مشکلاتی نیز می آفریند. از سوی دیگر با حذف سیاست در دانشگاه، قدرت انتقادی جامعه و به چالش کشیدن مسئولان و استیضاح آنان کاهش می یابد. معمولاً دانشجو غیر از رسالت علمی یک رسالت اجتماعی – فرهنگی هم دارد که یک نیروی چالش گر بالقوه به شمار می رود. اعتراضات و حرکتهای دانشجویی را می توان به تب یک بیمار تشبیه کرد، همان طور که از نظر پزشکان تب، زنگ خطر و نشانه ی بیماری است نه خود بیماری که در صورت عدم مداوا سلامت را به خطر می اندازد، اعتراض دانشجویی نیز علامت و هشدار است و از این دیدگاه یک «فرصت» به شمار می رود.

هر حرکتی حامل یک پیام است و در ورای هر اعتراض و شعار، معضل و مسئله ای وجود دارد. در صورتی که پیام اعتراض به درستی دریافت شود، می تواند به بهبود وضعیت منتهی شود، اما اگر مدیریت بحران به جای شناخت کانون اصلی بحران و درک صحیح پیام آن با دیدی تنگ نظرانه به مهار یا سرکوب ظواهر امر بسنده کند، مانند مسکنی خواهد بود که مدتی تب را پنهان می کند اما اصل مسئله، مانند آتش زیر خاکستر همچنان باقی خواهد ماند.

دانشگاهیان در حد یک منتقد سیاسی باید بر کارکرد سیاست اشراف و نظارت داشته باشند و در صورتی که منفعلانه عمل کنند و تحت تأثیر بازیهای سیاسی قرار بگیرند و یا به بازیهای سیاسی کشیده شوند، رسالت اصلی دانشگاه، اهداف و کارکرد آن دچار تناقض و تضاد میشود. بنابراین در این حوزه، شناخت و نقد سیاست، امری لازم و ضروری است ولی سیطرة بازیهای سیاسی و نقش منفعلانة جریانات دانشجویی، باعث افت اهداف و فلسفة وجودی دانشگاه میشود.

نمونهای از آسیبهای سیاسی شدن افراطی بدین صورت است که برخی از دانشجویان به دلیل پرداختن افراطی به مسائل سیاسی و عملکرد جناحی، با افت تحصیلی مواجه شده و گاهی زمان فارغالتحصیلی آنها دو برابر میشود و این به منزلة عدم رعایت انضباط علمی است.

در حال حاضر در بسیاری از دانشگاه ها به دلایل مختلف، از جمله سخت گیریهای یک دولتی و کاهش آزادیهای مدنی، متاسفانه روح مرده ای بر دانشگاه ها حاکم گردیده است، به نحوی که منجر به افزایش روحیه فرد گرایی گشته، افراد را به سمتی سوق می دهد که فرد اولویتهای شخصی خود را بر همه چیز ترجیح بدهد.

۳- تغییر ترکیب دانشجویان پسر و دختر

در ایران این مقوله به نحو چشم‌گیری قابل توجه است. به عنوان مثال، در چند سال گذشته نرخ رشد جمعیت زنان دانشگاهی بیش از ۲۵% افزایش داشته است.این نرخ در سالهای اخیر رشد بیشتری داشته، به نحوی که بعضاَ در برخی از دانشگاهها آمار دانشجویان دختر دو برابر دانشجویان پسر گردیده است و نگرانی مسئولان را تا آنجا رسانده است که صحبت از گزینش جنسیتی و ایجاد برخی محدودیت های قانونی به میان آمده است.

۴- تسلط سکولاریسم بر نظام آموزشی

‌ تسلط سکولاریسم بر نظام آموزشی کشور ما -که بخشی از نظام آموزشی حاکم بر کل دنیاست‌ – مشهود می باشد. ابن یک بیماری تکوینی است و اشکال بیماری سکولاریسم این است که بخش محوری و اساسی عالم یعنی خداوند را حذف می کند، یعنی عینکی به ما می دهد که تنها با آن می توانیم بخشی از واقعیت را ببینیم و بشناسیم. این نگاه هم در متدولوژی کشف علم و هم در تفسیر نتایج بدست آمده و هم کاربرد آن علم دخیل می باشد.

۵- عدم اعتماد به نفس

دانشگاه های ما خود باور نیستند و متعاقباَ دانشجویانی با خود باوری اندک تربیت می کنند. بسیاری از اساتید و دانشجویان هنوز به باور لازم در مورد جایگاه و نقشی که می توانند در توسعه اطلاعاتی جامعه خود داشته باشند نرسیده اند ضمن این که به علت فقدان فرهنگ مناسب در آموزش های آکادمیک و غیر آکادمیک، هماهنگی و همگنی لازم ما بین آموزش های دانشگاهی و غیر دانشگاهی وجود ندارد و درصد بالایی از دانش آموختگان اعتقاد چندانی به کاربردی بودن دانش های فراگرفته شده ندارند.

۶- افزایش سن ازدواج و آسیب های اجتماعی آن

وجود مشکلات اقتصادی و فقر فرهنگی عمیقی که در این زمینه دامنگیر جوانان و خانواده های ما شده است منجر به افزایش سن ازدواج و متعاقب آن افزایش روابط نامشروع در سطح دانشگاه ها گردیده است.

۷- رشد تفکرات انحرافی

دانشگاه ها به خاطر ماهیت علمی که دارند زودتر از همه اقشار دیگر با نظریات جدید آشنا می گردند، این هم فرصت است و هم تهدید. فرصت است از اینرو که امکان نقد و بررسی دقیق آن را قبل از این که به بطن جامعه وارد شود فراهم می آورد و تهدید است از این رو که ممکن است مرعوب آن تفکر گردند. متاسفانه در بسیاری از موارد به دلایلی همچون ضعف دستگاه های فرهنگی و عدم توجه گروه معارف دانشگاه به مسائل و اندیشه های جدید مطرح شده، جریان یک طرفه اندیشه وارداتی بدون هیچ گونه نقد جدی در اختیار دانشجویان قرار گرفته و در این شرایط نتایج آن کاملا مشهود می باشد. در سالهای اخیر رشد تفکرات عرفانی وارداتی به همراه تفکرات فرهنگ نظام لیبرال که پلورالیسم فرهنگی و معرفتی را به همراه داشته است منجر به شکل دهی اندیشه های لیبرالی در ذهن دانشجویان ما در تمامی حوزه های فرهنگی گردیده است به نحوی که هر گونه محدودیت شرعی را در جامعه نوعی عقب افتادگی تلقی می کنند.

۸- تخریب وجهه اسلامی شدن دانشگاه

عملکردهای ضعیف روسای متدین دانشگاه های ما تحت عنوان اسلامی شدن دانشگاه ها که در بسیاری موارد هیچ ارتباطی با اسلام و اندیشه های اسلامی نیز نداشته و یا نگاه های کاملا سطحی که اسلامی شدن را مختص جدایی دانشجویان پسر و دختر دانسته، به همراه فضای امنیتی که در برخی از دانشگاه ها رخ داده است منجر به تخریب موضوع اسلامی شدن دانشگاه ها در اذهان دانشجویان گردیده است.

۹- ورود اینترنت به فضای خوابگاهی و کاهش تعاملات اجتماعی

پیش از ورود اینترنت به فضاهای خوابگاهی، تعاملات اجتماعی بالایی در فضاهای ورزشی، فرهنگی، تفریحی و به خصوص در مسجد شکل می گرفت که خود علاوه بر مفرح بودن، منجر به رخداد تربیت اجتماعی نوع تعامل با افراد را به همراه داشت، لکن با ورود اینترنت به این فضا به طورکاملا مشهود، از شور و حال قبلی کاسته شد به نحوی که مکانهای ورزشی که زمانی محل تجمع بسیاری از دانشجویان بود، خالی گردیده و متعاقب آن هر شخصی با لب تاب خود در دنیای مجازی خود سیر می کند.

مشکلات دانشگاه های ما بسیار بوده و بیان و بررسی همه آنها در این مجمل نمی گنجد، لیکن در این مقاله سعی شد که به برخی جوانب آن پرداخته شود، امید است که در گامهای بعدی بتوان به طور مبسوط تر به بررسی جنبه های دیگر موضوع پرداخت.

منابع :

محسنی، علی اکبر. آسیب شناسی فرهنگی – اجتماعی دانشگاه .دایره المعارف آموزش عالی.جلد اول.

آهومنش، علی؛خاتون آبادی، احمد و فتحیان، ابولحسن.چالشهای آموزش عالی در ایران هزاره سوم.دایرة المعارف آموزش عالی.

رهدار، احمد(۱۳۸۲).سخنرانی در دانشگاه صنعتی اصفهان با موضوع ملاحظاتی در نظام تعلیم و تربیت در کشور.

فدایی ،غلامرضا؛ نقشینه، نادر؛ خسروجردی، محمود .(۱۳۷۸). بررسی عوامل فرهنگی، آموزشی – پژوهشی، فنی – راهبردی و سیاستی دخیل در کارآفرینی آموزش عالی در گستره جهانی شدن. ماهنامه مهندسی فرهنگی شورای عالی انقلاب فرهنگی سال دوم، شماره ۱۵و۱۶٫