جمعه ۱۹ خرداد ۹۱ | ۱۰:۳۰

این شایعه با جامعه ایران چه کرد؟

شایعات و منابع غیر موثق و نامرئی، ستون فقرات مکالمات جامعه ایرانی را از سطوح بالا تا پایین‌ترین سطح در بر گرفته است.


اصطلاحاتی همچون «شنیده شده است»، «گفته می‌شود»، «معلوم است»، «هر کسی می‌داند» و… از جمله تکه کلام‌هایی است که هر روزه از زبان شهروندان ایرانی شنیده می‌شود و همه این‌ها نشان از وجود گسترده شایعه و شایعات در درون جامعه ایرانی دارد.

ماجرای انداختن لوگوی یکی از شرکت‌های بزرگ آمریکایی بر روی کره ماه چند روزی بود که فکر جوانان ایران را به خود مشغول کرده بود و در شبکه‌های اجتماعی بحث‌های متواتری در این باره انجام می‌شد. این خبر به شکلی در شبکه‌های اجتماعی فیس بوک و توییتر در یک هفته گذشته منتشر شده بود که به عنوان پر مخاطب‌ترین موضوع مورد بحث آن‌ها قرار گرفته بود. خبری که اساس آن و منبع انتشار مشخصی نداشت اما به سرعت در شبکه‌های اجتماعی فراگیر شده بود.

این موضوع سوژه یکی از خبرگزاری‌های داخلی ما نیز شده بود بطوری که سایت منتسب به یک نهاد دانشگاهی خبر را کار کرد و تا آنجا پیش رفت که چند مصاحبه با کار‌شناسان و اساتید تبلیغات و روابط عمومی هم انجام داد اما بعد از شایعه در آمدن آن خبر را حذف کرد.

حتی شنیده شد که در یکی از دانشگاههای کشور دانشجویان که جزو اقشار تحصیل کرده و آکادمیک هستند تا پاسی از شب در صحن دانشگاه به تماشای آسمان نشسته بودند تا از این واقعه دیدن کنند. اما بعد از ساعت‌ها مشخص شد که خبری از این واقعه تاریخی نیست و تنها این یک خیزش تبلیغاتی و بدون هزینه برای این شرکت بوده است. این‌ها همه بهانه‌ای شد تا ما به سراغ «تاثیر شایعه بربافت جامعه ایرانی برویم».

متاسفانه شایعات و منابع غیر موثق و نامرئی، ستون فقرات مکالمات جامعه ایرانی را از سطوح بالا تا پایین‌ترین در بر گرفته و اصل بر این است که بیشتر مکالمات بنا بر شایعات است و نه سخنان مستدل و منطقی؛ اما چرا اساس مکالمات جامعه ایرانی بر پایه شایعه بنا شده است؟!

بنا بر این گزارش، وجود فرهنگ شفاهی و انتقال سینه به سینه اخبار و حتی تجربیات انسانی ایران، یکی از ریشه‌های تاریخی وجود شایعه در جامعه ایرانی است. افراد جامعه ایرانی، هم‌اکنون نیز اصولا عادت به صرف وقت برای خواندن اخبار و مطالب از منابع نوشتاری و اصلی نداشته و عموما تمایل دارند در فرصتی کوتاه و در مکالمه‌ای مختصر، اطلاعات خود را از دیگران گرفته و آن را به روز کنند؛ بنابراین، ممکن است در این فرایند، یک خبر با هزاران تفسیر، منتقل شده و سرانجام با شاخ و برگ زیاد به شایعه‌ای تبدیل شود که اذهان را مدت‌ها به خود مشغول کند.

افزون بر این، نبود منابع رسمی درباره اخبار، به ویژه اخبار خاص سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، بساط شایعه را در جامعه افزایش داده است. هنگامی که در جامعه‌ای، راه‌های دریافت اخبار محدود و غیر متنوع باشد، اخبار ناسالم و شکسته ـ بسته در اختیار مخاطب قرار می‌گیرد و زمینه ظهور و وجود شایعه را در جامعه تقویت می‌کند.

شاید بتوان یکی از بهترین مثال‌ها در زمینه تاثیر شایعه در جامعه ایرانی را «شبهه تقلب» در انتخابات سال ۸۸ دانست که با ایجاد یک رپرتاژ رسانه‌ای از سوی رسانه‌های داخلی و خارجی از جمله بی‌بی‌سی انگلستان در عرض چندین ماه بصورت متوالی و در چند ساعت روز انتخابات از شروع تا پایان باعث ولوله‌ای در جامعه شد و روشن شدن فضا و متوجه شدن مردم نسبت به شایعه بودن موضوع چند وقتی به طول انجامید.

در اینجا نقش رهبران فکری در جامعه را باید مورد توجه قرار داد. رهبران فکری که افرادی تاثیرگذار در اشاعه افکار و اندیشه‌ها هستند و در ادبیات ایرانیان به عنوان «نخبگان جامعه» معرفی می‌شوند، در جهت دهی این شایعات و یا بر ملا کردن آن‌ها نقش دارند. چنانچه به اذعان همه کار‌شناسان تبیین فضای بعد از انتخابات ۸۸ توسط رهبر انقلاب بیشترین کمک را برای شناخت فتنه و رفع شبهه تقلب در جامعه ایران داشت.

رهبران فکری نقش‌های متعددی را در افکار عمومی دارند که تنوع آن بسته به نوع گروه؛ متفاوت است. برای مثال در ایجاد شایعه تقلب در انتخابات ۸۸ نیز مواضع برخی از نخبگان موثر بوده است.

ایجاد کمیته‌ای برای صیانت از آرا در مقابل شورای نگهبان این شایعه را در جامعه نسبت به سلب اعتماد از شورای نگهبان ایجاد کرد.

اظهار نظر عفت مرعشی صبح روز رأی گیری که گفته بود: «اگر تقلب شد مردم به خیابان‌ها بریزند» و کنفرانس خبری موسوی دو ساعت قبل از پایان رأی گیری و اعلام پیروزی و اتصال این دو اظهار نظر از دو نخبه سیاسی ایجاد شایعه کرد. این موضوع توسط دیگر نخبگان دامن زده شد و شایعه با شاخ و برگ بسیار در جامعه منتشر شد.

و یا مصاحبه بی‌بی سی فارسی با زهرا رهنورد و استدلال او بر اینکه لر‌ها به دامادشان رأی می‌دهند و ترک‌ها به پسرشان این شایعه را که «پس چه کسی به احمدی‌نژاد رای داده است در اذهان بوجود می‌آورد؟» و خود باعث بازتولید شایعه و نشر آن می‌شود. در این میان نقش رسانه‌ها نیز در غبار آلود کردن فضا اهمیت پیدا می‌کند و می‌تواند قدرت تحلیل را از افراد بگیرد همچون کاری که بی‌بی سی فارسی در ایام فتنه انجام می‌داد.

بحث دومی که در شیوع یک شایعه و یا جلوگیری از انتشار شایعه می‌توان مطرح کرد وجود رسانه‌های گسترده؛ اعتماد و یا عدم اعتماد به آن‌ها است. از آنجا که هیچ‌گاه اعتماد کامل و دوطرفه بین شهروندان و رسانه‌ها بوجود نمی‌آید، اخبار و اطلاعات به صورت ناقص و از مجاری خاص به صورت تدریجی منتشر می‌شود و تا هنگامی که اخبار از مجاری قانونی و عرفی، درست در اختیار مردم قرار گیرد، در ارتباط با خبر شایعات فراوانی ساخته و پرداخته می‌شود و هنگامی هم که خبر، درست منتشر می‌شود، درستی آن مورد تردید جامعه قرار دارد تا اینکه فرد مورد اعتمادی بر آن اخبار صحه گذارد که در مورد همین فتنه سال ۸۸ تایید سلامت انتخابات توسط رهبری را می‌توان شاهد مثال گرفت.

افزون بر همه این‌ها، حرف زدن و مکالمه درباره هر مسأله‌ای، از جمله سرگرمی‌های ایرانیان تبدیل شده است و اتفاقا بسیاری از مسائل جدید و اخبار مرتبط با این مسائل در درون محافل عمومی همچون اتوبوس‌های شهری، تاکسی‌ها، صفوف نانوایی و اخیرا نیز در شبکه‌های اجتماعی مثل فیس بوک و… رد و بدل می‌شود و هر کس بنا بر سلیقه و ذایقه هم‌صحبت خود، مطالب و اخباری را می‌گوید یا می‌سازد که او بپسندد و بدین طریق، هر روز بازار شایعه در کشور گسترده و گسترده‌تر می‌شود و برای آن پایانی نیست.

مسأله دیگر، امکان غلو و دادن شاخ و برگ‌های بسیار به واقعیت است. این ویژگی است که باعث می‌شود هر چه گستره مخاطب شایعه بیشتر می‌شود، خود خبر هم پرشاخ و برگ‌تر و جذاب‌تر گردد و جزئیات بیشتری به آن افزوده شود. از این طریق همه ما در تولید و انتشار شایعه سهیم می‌شویم.

ثبت نظر

نام:
رایانامه: (اختیاری)

متن: