یکشنبه 26 آگوست 12 | 09:41
عرفان‌های نوین چه هستند؟

عرفان‌های نوین؛ عرفانی با اهداف دنیوی!

زهره محسنی

مراقبه يكي از مهم‌ترين مشخصه‌ی عرفان‌های نوین است که می‌تواند به صورت جسمي و ذهني انجام گيرد. هدف از مراقبه دستيابي به نشاط و سلامتي جسم و روان فرد است. به مراقبه‌ی ذهني، مديتيشن گفته مي‌شود. تكرار اوراد خاص، گوش دادن به موزيك مراقبه، تمركز و انجام پاره‌ی حركات بدني از جمله اقداماتي است كه در اين مراقبه‌ها صورت مي‌گيرد.


تریبون مستضعفین- یادداشتی که در ادامه می‌آید پیرامون عرفان‌های نوظهور در شماره ۵۷ ماهنامه سپیده دانایی به قلم زهره محسنی (کارشناس ارشد مطالعات فرهنگی و رسانه) منتشر شده است. سپیده دانایی در این شماره، پرونده‌ای را به بررسی روانشناختی عرفان‌های نوظهور اختصاص داده است.

عرفان حلقه، قانون جذب، وین‏ دایر، اکهارت ‏توله، یوگا، اشو، کوئلیو، دالایی لاما، عرفان سرخ‏پوستی و… اسامی هستند که امروزه زیاد به گوش می‌خورند و در میان مردم و اغلب جوانان جایی برای خود باز کرده‌اند. اما این اسامی یا بهتر بگوییم آیین‌های عرفانی نوین چه هستند؟ وجه مشترک آنها چیست؟ هدف آنها چیست؟ چه تفاوت‌هایی با عرفان اسلامی دارند؟ مقاله‌ی حاضر سعی دارد به این سوالات پاسخ دهد.

مشخصه‌های آیین‌های عرفانی نوین

عرفان‌های نوظهور با این‌که اسامی مختلفی دارند، در یازده مشخصه (عنصر) مشترک هستند؛ که عبارت‌اند از مراقبه، دستيابي به آرامش و كسب نشاط و سلامت روحي و جسمي به عنوان هدف نهایی، ادعای تلاش براي اتصال با منبع هستي و حقيقت محض، التقاطي بودن، اعتقاد به اينكه انسان‌ها و ذرات عالم داراي ميداني از انرژي هستند، اعتقاد به وجود ارواح، امكان خارج كردن اختياري روح از بدن و امكان برقراري ارتباط با ارواح، اعتقاد به ماورالطبيعه و متافيزيك و امكان ارتباط با آن، اعتقاد به فراروان‌شناسی، استاد محوري، اعتقاد به رموز و اسرار نهفته در هستی، اتكا بر فرديت و تحديد معنويت به يك تجربه‌ی شخصي.

۱. مراقبه يكي از مهم‌ترين مشخصه‌ی عرفان‌های نوین است که می‌تواند به صورت جسمي و ذهني انجام گيرد. هدف از مراقبه دستيابي به نشاط و سلامتي جسم و روان فرد است. به مراقبه‌ی ذهني، مديتيشن گفته مي‌شود. تكرار اوراد خاص، گوش دادن به موزيك مراقبه، تمركز و انجام پاره‌ی حركات بدني از جمله اقداماتي است كه در اين مراقبه‌ها صورت مي‌گيرد.

۲. دستيابي به آرامش و كسب نشاط و سلامت روحي و جسمي به عنوان هدف نهایی. اين آیین‌ها سعي دارند آرامش رواني، نيرومندي، موفقيت شغلي، شفابخشي از راه دور و خلاصه آنچه موجب شادكامي روحي و جسمي مي‌شود را براي بشر به ارمغان آورند.

به عنوان نمونه مي‌توان به اهداف یک مؤسسه‌ی یوگا که در وبلاگش با عنوان «مؤسسه‌ی يوگا- آرامش خلاق» آمده است، اشاره كرد.

با يوگا آرامش رواني و تعادل و هماهنگي اركان تن و روان تأمين مي‌شودد.
با يوگا نشانه‌هاي بيماري‌زاي جسمي و رواني فرد و جامعه برطرف مي‌شود.
با يوگا مقاومت فرد در مواجهه با استرس‌هاي زندگي بيشتر مي‌شود.
با يوگا قدرت تمركزتان بالا مي‌رود.
با يوگا از ناراحتي‌هاي ستون فقرات و ساير مفاصل رهايي مي‌يابيد.
با يوگا خستگي و فرسودگي را به فراموشي مي‌سپاريد.
با يوگا توازن جسماني و تعادل رواني را در هر سن مي‌توانيد به دست آوريد.
با يوگا مي‌توانيد در ورزش‌هاي قهرماني موفق‌تر باشيد.
با يوگا بيماري‌هاي جسماني مانند ناراحتي‌هاي گوارشي، عملكرد نامنظم غدد درون‌ريز بدن و نارسايي‌هاي خوني، مشكلات قلبي، مشكلات ارتوپديك و بسياري از بيماري‌هاي رواني مانند اضطراب، ترس، وسواس و… بهبود مي‌يابد.
با يوگا شما به زيبايي‌هاي درون خود مي‌نگريد.

همه‌ی اهدافي كه اين مؤسسه براي يوگا ذكر كرده مربوط به پرورش استعدادهاي جسمي و رواني فردي و در گستره‌ی تجارب جسماني است كه هر فرد به شكل مجزا قادر به تجربه‌ی آن است.

۳. ادعای تلاش براي اتصال با منبع هستي و حقيقت محض. در این آیین‌ها از منبع هستی با اسامي متعددي همچون «نورسفيد الهي»، «خدا»، «منبع ابدي از اقتدار و آرامش»، «حقيقت ناب» و «سوگماد» ياد مي‌شود.

۴. التقاطي بودن یکی ديگر از مشخصه‌های عرفان‌های نوین در ایران است. اين التقاط از بكارگيري نمادهاي دینی در كنار عبارات اديان نوظهور تا به‌كارگيري روش‌هاي ديني و غيرديني براي دستيابي به هدفی دنیوی خود را نشان می‌دهد. مثلاً نماز خواندن را راهی می‌دانند که می‌تواند انرژی‌های مثبت را جذب کند.

۵. اعتقاد به اينكه انسان‌ها و ذرات عالم داراي ميداني از انرژي هستند، به اين ميدان انرژي اصطلاحاً «هاله» گفته مي‌شود.

در این عرفان‌ها انرژي‌ها به دو گروه مثبت و منفي تقسيم مي‌شوند كه بايد با انجام يكسري اعمال، انرژي‌هاي منفي را دور و انژري‌هاي مثبت را جذب كرد.

۶. اعتقاد به وجود ارواح، امكان خارج كردن اختياري روح از بدن و امكان برقراري ارتباط با ارواح.

۷. اعتقاد به ماورالطبيعه، چشم سوم، موجودات سماوی و متافيزيك و امكان ارتباط با آن.

۸. اعتقاد به فراروان‌شناسي. در اين آیین‌ها از اصطلاحات و اقدامات روانشناسانه و روانكاوانه بهره‌ی بسيار برده مي‌شود. مسائلي چون پيشگويي، طالع‌بيني، هيپنوتيزم، تله‌پاتي، مديتيشن، ان ال پي، تجسم خلاق، رنگ درماني، موسيقي درماني و انرژي درماني در این عرفان‌ها به‌وفور یافت می‌شود. چرا که هدف، رهايي بشر از آلام جسمي و روحي و ارتقاي توانمندی‌هاي او در اين دو حوزه است و این امر بدون توجه و آگاهي از بحث‌هاي روانشناسانه و روانكاوانه ميسر نيست.

۹. استادمحوري ديگر عنصر عرفان‌های نوین است. در اين گفتمان حركت بدون استاد امكان‌پذير نيست. اين استاد موجودي است كه به ادعای خودش و به اعتقاد اعضا، با الوهيت در ارتباط بوده و از سوي خداوند معين مي‌شود. همچنین یک كيش هرگز بدون استاد نمي‌ماند.

۱۰. اعتقاد به رموز و اسرار پنهان در هستی. در اين عرفان‌ها در پس همه‌ی اجسام، اشيا و اتفاقات رازورمزي نهفته است كه هر کدام نشانه‌هایی هدایتگرند و درك آنها مي‌تواند انسان را به مقام آرامش برساند. براساس اين گزاره همه‌ی اتفاقات عالم نشانه‌هايي هستند كه مي‌توانند ما را در طي مسير كمال ياري دهند و نبايد از آنها به سادگي گذشت. اين همان مفهومي است كه با عنوان «نشانه» در كتاب كيمياگر پائولو كوييلو نيز از آن ياد شده است. كیمیاگر، داستان چوپان جوانی است كه در پس «افسانه‌ی شخصی»اش راه و رسم سفر پیشه می‌كند. گوسفندان خود را می‌فروشد و برای یافتن گنج از سرزمین‌های دور به سوی سرزمینی بیگانه حركت می‌كند. در راه، با زبان «نشانه»ها آشنا می‌شود و كم‌كم درمی‌یابد برای رسیدن به افسانه‌ی شخصی، نشانه‌ها به كمك او خواهند آمد. نشانه‌ها در حقیقت الهاماتی هستند به سوی افسانه‌ی شخصی، با این اندیشه كه هر كس آهنگ تحقق افسانه‌ی شخصی‌اش را داشته باشد، جهان را مشحون از نشانه‌هایی خواهد یافت كه به یاری او می‌آیند.

۱۱. اتكا بر فرديت و تحديد معنويت به يك تجربه‌ی شخصي. هدف و غايت اصلي اين گفتمان تحول فردي و آگاه‌سازي انسان از عظمت و قدرت‌هاي نهفته‌ی درون خويش است. و آنچه افراد در حوزه‌ی اين گفتمان به آن دست مي‌يابند، فقط نوعي كشف و شهود فردي است.

چند تفاوت عرفان اسلامی و عرفان‌های جدیدالتأسیس

عرفان‌های نوین يا آنگونه كه شيمازونو مي‌گويد؛ «جنبش‌هاي نوپديد معنوي» مهم‌ترين تغییراتی هستند كه هنگام سخن گفتن از تغييرات و تحولات در عرصه‌ی دين بدان‌ها اشاره مي‌شود. در این آیین‌های عرفانی که با اسامي مختلفی وجود دارند، هدف، دستيابي به آرامش و كسب نشاط و سلامت روحي و جسمي است که هدفی کاملاً دنیوی است. تأکید بر فرديت و پرورش استعدادهاي فردي عنصر بارز عرفان‌های نوظهور است و همه‌ی مراقبه‌ها به اين منظور صورت میگيرد. اين گفتمان تلاش مي‌كند با سطحيتي از عرفان ابزاري، هويت‌بخشي، موفقيت‌بخشي و انرژي‌بخشي به انسان را بر عهده بگيرد. اين آیین‌ها در پی کشف و دستیابی به نيروهايي در درون انسان هستند که مایه‌ی قوت و اقتدار او مي‌شود.

در حالی که در عرفان اسلامی هدف قرب به خداوند تأمين سعادت اخروي سالك است که هدفی غیردنیوی و غیرمادی است… در عرفان اسلامی هدف مادي؛ عين كفر و دوري از عرفان حقيقي محسوب شده و سالك بايد با رفع انانيت، نداي «اريد ان لا اريد» سر دهد و دنيا را سه طلاقه كند. از سوی دیگر برای دستیابی به هدف الهی عرفان اسلامی فقط می‌توان از روش‌های دینی چون عبادت، اذکار الهی و… بهره برد، در حالی که براي دستيابي به آرامش و سلامت روحي و جسمي، که هدف عرفان‌های نوین است می‌توان از روش‌های ديني و غيرديني مانند مراقبه، تکرار اوراد، ارتباط با ارواح و… بهره برد.

خداوند، تنها عنصر عرفان دینی است كه در اين گفتمانها با اسامي مختلف بر وجود و حضور او تصريح شده و به ظاهر براي ايجاد ارتباط با او تلاش مي‌شود. البته در عرفان‌های نوین اتصال با خدواند هدف نیست، بلکه راهی است برای رسيدن به اهداف مادي که پیش از این اشاره شد.

منشاء حقيقت در عرفان‌های نوین، استادي است كه هدايت رهرو را برعهده گرفته است. شريعت و احكام جايگاهي در این آیین‌ها ندارند. در حالی که عرفان اسلامی احكامگرا و شريعت محور است و منشاء حقيقت در آن کلام وحی و آراي انبیا و اولیای دین است.

ثبت نظر

نام:
رایانامه: (اختیاری)

متن: