دوشنبه 23 آگوست 10 | 17:08

دعاهاي دنيوي و اخروي در سجده مستجاب مي‌شود

آيت‌الله مجتبي تهراني با تأكيد بر جايگاه و اهميت سجده و اينكه دعا در سجده مستجاب مي‌شود، گفت: آزمايش ابليس «سجده» بود. همچنين سجده‌هاي بسيار باعث نايل شدن حضرت ابراهيم (ع) به مقام خليل‌اللهي شد.


آيت‌الله مجتبي تهراني، اين استاد اخلاق در دهمين روز از ماه مبارك رمضان به بيان سخناني با موضوع «دنياخواهي و آخرت‌طلبي» پرداخت كه مشروح آن در پي مي‌آيد.

گفته شد ماه مبارك رمضان، از طرفي ماه تلاوت قرآن و بازگو كردن كلام ربّ است و از سوي ديگر ماه دعا و سخن گفتن عبد با ربّ و مطرح كردن تقاضاهايش است. در اينجا هم دعاهاي مأثور و هم غيرمأثور داريم. گفتيم دعاهاي غيرمأثور داراي شرايط و آدابي است. جلسه گذشته بحث ما راجع به دعا براي ديگران مطرح بود. عرض كردم بهترين دعا براي ديگران همين چيزي است كه در روايات ما وارد شده است كه آن دعا كردن نسبت به مغفرت است. ما در روايات متعددي اين جملات را داريم: «أللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَات»؛ هم نسبت به احياء داريم و هم اموات. حتي در متن روايات ما هم كه شيوه‌هاي دعا را مي‏آموزند، اين دعا وارد شده است كه در آن روايت از امام صادق (ع) بود كه: «أللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِمَاتِ الْأَحْيَاءِ مِنْهُمْ وَ جَمِيعِ الْأَمْوَات».

ثمره «طلب مغفرت» براي اموات
جلسه گذشته گفتم كه ثمره اين دعا براي احياء «رفع مانع اجابت دعا» است. اتفاقاً براي اموات هم بهترين دعا همين است. چون آنچه كه اهمّ اموري است كه اموات به آن احتياج دارند، «رفع موجبات عقاب» است. وقتي براي مغفرت آن‏ها دعا كرديد و اين را از خدا خواستيد، معناي آن اين است كه خدايا، آن‌ها را عفو كن و موجبات عقاب را از آن‏ها برطرف فرما! لذا براي اموات هم بهترين دعا همين است. بهترين دعا براي اموات همين است كه انسان تقاضا كند كه موجبات عقاب از آن‏ها رفع شود. اين نكته براي اين بود كه بحث جلسه گذشته را تكميل كنم؛ چون جلسه گذشته راجع به اَحياء گفتم، حالا هم راجع به اموات عرض كردم. لذا بهترين دعا نسبت به برادران و خواهران ايماني اين است كه از خدا براي آن‌ها طلب مغفرت كنيم.

تأثير حالات ظاهري انسان در اجابت دعا
اما بحثي كه اين جلسه مي‏خواهم مطرح كنم، در سنوات گذشته اشاره‏اي داشتم، ولي حالا مي‏خواهم توضيح دهم. يك‏وقت هست كه در باب شرايط و آداب دعا، اعمالي را توصيه مي‏كند كه اين اعمال در سه رابطه‏اي كه در گذشته بحث كرديم نسبت به اجابت دعا مدخليت دارد. يعني اگر انسان اين اعمال را انجام دهد، اين‏ها يا در تشديد مقتضي دعا، يا به فعليت رسيدن آن و يا در تسريع اجابت دعا مؤثرند. مثلاً گفته مي‏شود نماز بخوان، وضو بگير، يا ساير اموري كه بيان كرديم و از آن گذشتيم.
اما بحث ديگري كه در باب دعا مطرح است، «تأثير حالت ظاهري انسان در اجابت دعا» است. يك بحث از نظر باطن داريم كه آن‏ها را در گذشته عرض كردم؛ اما حالا مي‏خواهيم از نظر ظاهر بررسي كنيم كه انسان در چه حالي از حالات ظاهري دعا كند، اثرش بيشتر است؟ حالا اين را توضيح مي‏دهم. ما به حسب ظاهر و از نظر فيزيكي حالات مختلفي را براي انسان‏هايي كه سالم هستند تصوير مي‏كنيم؛ مثلاً «قيام» دارند، «قعود» دارند، «ركوع» دارند، «سجود» و حالات مختلف ديگر دارند. سؤال اين است كه آيا اين حالات هم در اجابت دعا دخالتي دارد يا نه؟

سجده؛ نزديك‏ترين حالات بنده به پروردگار
ما در رواياتمان اين مطلب را داريم و جهت آن را هم در روايات ما ذكر كرده‏اند. من ابتدا اين روايات را به دو دسته تقسيم مي‏كنم و بعد دو روايت را مي‏خوانم. يك دسته از روايات، علّت را جلو مي‏اندازد و بعد حالت را مي‏فرمايد؛ دسته ديگر اوّل حالت را مي‏فرمايد و بعد علّت را بيان مي‏كند.‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏
اما دسته اوّل؛ روايت از پيغمبر اكرم (ص) است كه حضرت فرمود: «أقْرَبُ مَا يكُونُ الْعَبْدُ مِن رَبِّهِ وَ هُوَ سَاجِدٌ»؛ نزديك‏ترين حالتي كه بنده به پروردگارش نزديك‌تر است، آن حالي است كه عبد معبودش را سجده مي‏كند. بعد حضرت بلافاصله «فاء تفريع» مي‏آورند و مي فرمايند: «فَاكْثِرُوا الدُّعَاءَ». پس زياد دعا كنيد! يعني در اين حال سجده زياد دعا كنيد. در اين روايت، حضرت اوّل علّت را مي‏فرمايد و بعد مسأله دعا در اين حالت را مطرح مي‏كند.
روايت ديگري هست كه از عبدالله‏بن هلال است كه خدمت امام صادق (ع) مي‏رسد و مي‏گويد: «شَكَوْتُ إِلَى أَبِي‏عَبْدِالله عَلَيهِ السَّلامُ تَفَرُّقَ أَمْوَالِنَا وَ مَا دَخَلَ عَلَيْنَا»؛ مي‏رود خدمت حضرت و از پراكنده شدن اموال و گرفتاري‏هايي كه به او وارد شده بود شِكوِه مي‏كند؛ گويا بخشي از اموالش را از دست داده بوده يا ورشكسته شده بوده است. آنجا با امام صادق (عليه‏السلام) دردِ دل مي‏كند. «فَقَالَ عَلَيْكَ بِالدُّعَاءِ وَ أَنْتَ سَاجِدٌ»؛ ابتدا اينجا حضرت مي‏آيند سراغ دعا و مي‏فرمايند بر تو باد كه دعا كني در حال سجده؛ بعد علّت را ذكر مي‏كنند كه: «فَإِنَّ أَقْرَبَ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ إِلَى اللَّهِ وَ هُوَ سَاجِدٌ». يعني نزديك‌ترين حالت عبد به ربّش آن موقعي است كه سجده مي‏كند. پس دو چيز در اين روايات هست؛ يكي اين است كه بيان نزديك‌ترين حالت عبد به ربّ از نظر ظاهر است و ديگري اين است كه دعا در اين حالت به اجابت نزديك مي‏شود.

سجده؛ بالاترين كُرنش و عبادت
اما مسأله اوّل؛ چرا «قربَ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ إِلَى الله» حالت سجده است؟ در باب عبادت كه عبارت از كُرنش است، از نظر ظاهر بالاترين كُرنش نسبت به معبود، سجده است. لذا خدا هم وقتي ابليس را خواست امتحان كند با همين عبادت او را امتحان كرد. آزمايش ابليس «سجده» بود. چون بالاترين عبادت از نظر ظاهر، كُرنش به معبود است كه آن هم در حال سجده است. لذا روايات تعبير به «أقرب» مي‏كنند؛ يعني ‏نزديك‌ترين حالت از نظر ظاهر، سجده است.

سجده زياد؛ علّت «خليل» شدن ابراهيم
ما در باب سجده روايات زيادي داريم كه من فقط به يك روايت اشاره مي‏كنم كه نشان مي‏دهد حتي نسبت به قُرب انبياء نسبت به خداوند هم سجده مؤثر بوده است. در روايتي از امام صادق (ع) است كه شخصي از حضرت سؤال كرد: «لِمَ اتَّخَذَ اللهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً»؛ چرا خدا حضرت ابراهيم (ع) را به عنوان خليل و دوست خودش انتخاب كرد و اين لقب را به او داد؟ «قَالَ لِكَثْرَةِ سُجُودِهِ عَلَى الْأَرْضِ». حضرت در جواب فرمود چون ابراهيم (ع) خيلي خدا را سجده مي‏كرد و خودش را براي خدا روي خاك مي‏انداخت. اين به جهت مطلوبيت اين حالت پيش معبود است كه كُرنشي بالاتر از اين از نظر ظاهر نداريم.

دعا در سجده مستجاب است
لذا اين تعبيرهايي كه در اين روايات بود، اين را مي‏رساند كه انسان وقتي مي‏خواهد از معبودش درخواست كند، در حالي درخواست كند كه در نزديك‌ترين حالات به معبودش قرار دارد؛ چون اين حالت، همان‏طور كه اقرب به معبود است، اقرب به اجابت هم هست. يعني دعا در اين حالت به پذيرفته شدن نزديك‏تر است. لذا در اين روايات فرمودند در اين حال دعا كن و از خدا درخواست كن. چون ديگر حالتي نزديك‌تر از اين از نظر ظاهر نداريم؛ پس اين فرصت را از دست نده!

در سجده از خدا چه بخواهم!؟
حالا اينجا يك بحث ديگر مطرح مي‏شود و آن اينكه در حالت سجده از خدا چه بخواهم؟ آنچه ما در رواياتمان داريم اين است كه در اين حال همه چيز بخواه! نظرتنگي نكن! دو جلسه قبل اين را گفتم كه اهمّ خواسته‏هاي انسان امور معنوي است؛ لذا آن‏ها را بخواه. چرا؟ چون نيازهاي معنوي، موقّت نيستند. البته اين منافات ندارد با اينكه انسان هم حوائج معنوي‏اش را بخواهد و هم حاجت‏هاي دنيايي‏اش را بخواهد.

هم دنيا بخواه، هم آخرت!
حالا براي اينكه اين تتميمي نسبت به بحثمان باشد، يكي دو روايت را مي‏گويم. «عبدالرحمن ابن سَيابه» از اصحاب امام صادق (ع) است كه مي‏گويد: «قُلْتُ لِأَبِي‎عَبْدِاللهِ أَدْعُو وَ أَنَا سَاجِدٌ»؛ يعني به حضرت عرض كردم من در حال سجده دعا مي‏كنم و از خدا تقاضا مي‏كنم؛ «فَقَالَ نَعَمْ»؛ حضرت فرمود بله! «فَادْعُ لِلدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ»؛ حالا كه در سجده دعا مي‏كني، هم دنيا بخواه و هم آخرت! چرا؟ «فَإِنَّهُ رَبُّ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَة». چون تو در اين حالت عبد و بنده هستي و او ربّ است و تو كُرنش نسبت به ربّ خود مي‏كني؛ اما اين را بدان كه ربوبيت او منحصر به يك نشئه نيست؛ او هم ربّ دنياي تو است، هم ربّ آخرت تو است. اين حالت هم كه بهترين حالت است؛ پس هم دنيا بخواه، هم آخرت!

هرچه مي‏خواهي، بخواه!
يك روايت ديگر هم از جميل بن درّاج است كه از اصحاب بزرگ امام صادق (ع) است؛ از امام صادق (ع) نقل مي‏كند كه حضرت فرمود: «أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّهِ إِذَا دَعَا رَبَّهُ وَ هُوَ سَاجِدٌ»؛ مي‏گويد: خدمت امام صادق (ع) بودم كه حضرت فرمودند: نزديك‌ترين حالت بنده به پروردگارش آن موقعي است كه دارد دعا مي‏كند و در حال سجده است. بعد حضرت رو كردند به جميل‏بن درّاج و فرمودند: «فَأَيَّ شَيْ‏ءٍ تَقُولُ إِذَا سَجَدْتَ»؛ بگو ببينم وقتي كه به سجده مي‏روي چه مي‏گويي؟! جميل‏بن درّاج هم آدم كوچكي نيست؛ او و كساني مثل زراره و محمدبن مسلم از فقهاي بزرگ ما هستند و آدم‏هاي كوچكي نيستند. آن‏وقت حضرت از او سؤال كردند كه: تو در سجده چه مي‏گويي؟
جميل‏بن درّاج بسيار زيبا جواب مي‏دهد:! «قُلْتُ عَلِّمْنِي جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا أَقُولُ»؛ به امام صادق (ع) عرض مي‏كند قربانت بروم، شما به من ياد بده كه چه بگويم! حضرت رو مي‏كند به ايشان و مي‏فرمايند: اين را بگو: «يَا رَبَّ الْأَرْبَابِ وَ يَا مَلِكَ الْمُلُوكِ وَ يَا سَيِّدَ السَّادَاتِ وَ يَا جَبَّارَ الْجَبَابِرَةِ وَ يَا إِلَهَ الْآلِهَةِ»؛ يعني بگو اي ربّ ارباب، اي ملك الملوك، اي سلطان سلاطين، اي سيد سادات، اي معبود همه معبودها… بعد دارد حضرت فرمود: «ثُمَّ قُلْ فَإِنِّي عَبْدُكَ نَاصِيَتِي فِي قَبْضَتِكَ»؛ من بنده تو هستم؛ عنان اختيار من كه به دست تو است. «ثُمَّ ادْعُ بِمَا شِئْتَ وَ اسْأَلْهُ فَإِنَّهُ جَوَادٌ لَايَتَعَاظَمُهُ شَيْ‏ءٌ». يعني بعد هم به طور كلي هرچه مي‏خواهي از او بخواه! چون او بخشنده‏اي است كه هيچ درخواست و تقاضايي براي او بزرگ و سنگين نيست. البته در بعضي از روايات ديده‏ام كه حضرات ائمه (ع) مي‏فرمايند ما خودمان دوست نداريم كه در تقاضاهايمان از خداوند جنبه‏هاي دنيايي را پيش بكشيم. اين همان مطلبي است كه من راجع به مسائل معنوي گفتم كه آن‏ها نيازهاي دائمي است و اهمّ مايحتاج انسان است. من روايتش را ديده‏ام، ولي نمي‏خواهم وارد اين بحث شوم.
حالا به اين مجموعه نگاه كنيد؛ مي‏خواستم اين را عرض كنم كه از اين مجموعه اين به دست مي‏آيد كه يكي از اموري كه در باب دعا كردن از نظر حالات ظاهري به آن توصيه شده، در حال سجده بودن است؛ اين در مسأله اجابت مؤثر است. البته اين منافات ندارد كه آدم در هر حالي كه باشد دعا كند؛ ولي اين حالت خاصّ از آن حالت‏هايي است كه عِندالله مطلوبيت دارد و از طرفي هم خودش نمايانگر بالاترين كُرنش بنده نسبت به ربّ و معبودش است و لذا از نظر ظاهر أقرب حالت او به معبودش است.

ثبت نظر

نام:
رایانامه: (اختیاری)

متن: