پنج‌شنبه 31 اکتبر 13 | 09:00

درس‌هایی از سهمیه‌بندی بنزین برای اقتصاد مقاومتی

شاید مهمترین دستاورد سهمیه بندی بنزین برای مردم و بخصوص مدیران ارشد نظام این باشد که بهترین راه مقابله با تحریم‌ها و برنامه های دشمن برای وارد کردن ضربه به اقتصاد کشور، نادیده گرفتن آن در اثر اعتماد زیاد به بیگانگان یا جدی نگرفتن آن تا زمان تصویب و اجرا نیست؛ بلکه برنامه‌ریزی و تلاش برای شناسای دقیق و خنثی‌سازی برنامه های دشمنان است.


یکی از مهمترین و موفق‌ترین طرح‌های اجرا شده در زمینه اقتصاد مقاومتی در دولت‌های نهم و دهم ؛ طرح سهمیه‌بندی بنزین بود. در این یادداشت سعی بر آن است که موضوعاتی مانند نتایج اجرا نشدن سهمیه‌بندی بنزین، دلایل تقدیر مقام معظم رهبری از اجرای این طرح و درس‌هایی برای اقتصاد مقاومتی مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد.کارت بنزین

۱-   عواقب و تبعات اجرا نشدن سهمیه‌بندی بنزین

الف- استمرار رشد سالانه ١٠ درصد در مصرف بنزین و وابستگی شدید کشور به واردات بنزین و صرف هزینه‌های قابل توجه از لحاظ اقتصادی و سیاسی برای تامین آن: با عدم اجرای طرح سهمیه‌بندی بنزین، نرخ رشد سالیانه مصرف بنزین ۱۰٫۱% (برابر با نرخ رشد واقعی در نیمه اول دهه ۸۰ (سالهای ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۵))، در نیمه دوم دهه ۸۰ و اوایل دهه ۹۰ ادامه می یافت. در نتیجه این موضوع؛ میزان مصرف بنزین در سال ۱۳۸۶ برابر ۸۱ میلیون لیتر در روز، در سال ۱۳۸۷ برابر ۸۹٫۲ میلیون لیتر در روز، در سال ۱۳۸۸ برابر ۹۸٫۲ میلیون لیتر در روز، در سال ۱۳۸۹ برابر ۱۰۸٫۱میلیون لیتر در روز، در سال ۱۳۹۰ برابر ۱۱۹ میلیون لیتر در روز و در سال ۱۳۹۱ برابر ۱۳۱ میلیون لیتر در روز می شد. برای تامین این تقاضای بالای داخلی؛ میزان نیاز کشور به واردات بنزین در این دوره زمانی، ۸۹٫۶ میلیارد لیتر افزایش می یافت و کشور باید  ۶۲٫۷میلیارد دلار را طی این ۶ سال صرف این کار می‌کرد (محاسبات مربوطه در قسمت قبل آمده است). جالب اینجاست که بدانید میزان تولید بنزین در این دوره زمانی، نهایتاً به حدود ۶۰ میلیون لیتر در روز رسیده است (با لحاظ بنزین تولید شده در واحدهای پتروشیمی در سال های اخیر) و این بدین معنی است که در صورت عدم اجرای طرح سهمیه‌بندی بنزین؛ میزان واردات بنزین در سال های ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱ قطعا بیشتر از میزان بنزین تولیدی در داخل کشور بود. طبیعتاً چنین وابستگی عمیق و گسترده ای به واردات بنزین؛ پیامدهای وحشتناکی از لحاظ امنیتی و سیاسی برای کشور داشت (علاوه بر بحث اقتصادی که در بخش های قبلی بدان اشاره شد) و غرب به راحتی می‌توانست با تحریم فروش بنزین به کشورمان؛ اختلال شدیدی را در زندگی مردم ایجاد کرده و هزینه نظام و مردم برای حفظ دستاوردهای صنعت هسته‌ای و پافشاری بر آرمانهای انقلاب اسلامی را بالا ببرد.

ب- نیاز به سرمایه‌گذاری قابل توجه برای توسعه زیرساخت‌های مربوط به واردات بنزین و توزیع این فرآورده در کشور: گزارش مرکز پژوهشهای مجلس در تابستان ۱۳۸۶ (گزارش شماره ۸۵۶۶) حاکی از آن است که میزان مصرف و واردات بنزین در سال ۱۳۸۵ به میزانی رسیده بود که در صورت عدم اجرای طرح سهمیه بندی بنزین در سال ۱۳۸۶ و ادامه روند افزایشی قبل، پایانه های واردات سوخت و شبکه انتقال و توزیع بنزین عملاً امکان واردات و انتقال و توزیع این فرآورده را به میزان لازم در تابستان سال ۱۳۸۶ نداشتند. به عبارت دیگر، با رشد ۱۰ درصدی مصرف بنزین به صورت سالیانه، کشور به سرعت نیاز به توسعه زیرساخت ها پیدا می کرد. به عنوان مثال، به ازای هر ٢٠ میلیون لیتر افزایش مصرف بنزین، به ساخت یک پست اسکله واردات فرآورده نیاز بود و در نتیجه، تقریبا هر ٢ سال باید یک پست اسکله در کشور ایجاد می‌شد. همچنین برای انتقال این ٢٠ میلیون لیتر به مبادی مصرف، به ساخت خط لوله انتقال از بنادر تخلیه سوخت تا مرکز کشور نیاز بود؛ همچنین شبکه‌ها و زیرساخت‌های دیگری هم باید هر ٢ سال ارتقا پیدا می‌کرد. از طرف دیگر، مدیریت تأمین و توزیع این میزان بنزین با توجه به زیرساخت‌های موجود و همچنین به‌علت شرایط تحریمی، بسیار مشکل و بعید بود. با این پیش فرض‌ها، برای تأمین شرایط حداقلی تأمین بنزین مصرفی کشور طی یک دهه، به سرمایه‌گذاری حدود ١٠ تا ١۵ میلیارد دلار احتیاج بود تا این افزایش رشد مصرف بنزین مدیریت شده و صرفاً این فرآورده را به نقاط مصرف (جایگاه‌های عرضه بنزین) برسد. تقبل چنین هزینه سنگینی برای توسعه زیر ساخت های مربوط به واردات و توزیع بنزین هم از لحاظ اقتصادی و هم از لحاظ اجرایی برای وزارت نفت و دولت واقعا مشکل و طاقت فرسا بود.

ج- افزایش قابل توجه هزینه‌های اجتماعی (آلودگی هوا، محیط زیست، ترافیک): طبیعتاً وقتی دهها میلیون لیتر در روز بنزین بیشتر مصرف می شد، میزان ترافیک، مسائل زیست محیطی، آلودگی هوا و بیماری های جسمی-روحی ناشی از آن متناسباً افزایش می‌یافت و هزینه‌های سنگینی را از لحاظ اجتماعی به کشور وارد می‌کرد.

۲-   دلایل تقدیر مقام معظم رهبری از اجرای طرح سهمیه بندی بنزین

مقام معظم رهبری، سه بار در تاریخ های ۸۶/۴/۹، ۸۶/۶/۴ و ۹۱/۵/۳ در دیدار با هیئت دولت یا کارگزان نظام به دفاع از اجرای طرح سهمیه‌بندی بنزین پرداخته و از دولت برای اجرای آن تقدیر کرد. دلایل ارائه شده از سوی رهبر انقلاب برای این اقدام، عبارتست از:

الف-  شجاعت و  قاطعیت دولت برای سهمیه‌بندی کردن بنزین: برای اثبات شجاعت دولت در اجرای این طرح، کافیست به این موضوع فکر کنید که اگر سیستم سامانه هوشمند سوخت در جایگاه‌ها جواب نمی‌داد، کل ناوگان حمل و نقل سبک کشور به علت عدم سوخت‌گیری متوقف می‌شد.

ب-  تاثیر سهمیه‌بندی بنزین بر هدفمند شدن یارانه‌ها: همانطور که قبلا نیز اشاره شد، سهمیه بندی بنزین از طریق سامانه هوشمند سوخت نه تنها تاثیر فراوانی در اجرای موفق طرح هدفمند کردن یارانه‌ها داشت؛ بلکه بسیاری از کارشناسان و مسئولین به درستی به این موضوع اعتقاد دارند که هدفمندی یارانه‌ها در صورت اجرایی نشدن این سامانه، قابل اجرا نبود.

ج-  کنترل مناسب مصرف‌ بنزین با سهمیه‌بندی شدن آن: همانطور که در قسمت قبلی این یادداشت اشاره شد، سهمیه‌بندی بنزین، تاثیر بسیار زیادی بر کاهش و کنترل مصرف بنزین داشت به گونه‌ای که رشد سالیانه مصرف بنزین از ۱۰٫۱% (در سال های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۵) به ۱٫۴%- (در سال های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۱) رسید.

د-   سهمیه بندی‌بنزین نمونه ای از کارآمدی طرح‌های اقتصاد مقاومتی: جنبه ضد تحریمی پررنگ طرح سهمیه بندی بنزین و نتایج مهم و تاثیرگذار اجرای آن، نشاندهنده کارآمدی این طرح در زمینه اقتصاد مقاومتی بود.

۳-   درسهایی برای اقتصاد مقاومتی

به نظر می‌رسد سهمیه‌بندی بنزین؛ بسیاری از صحبتهای مطرح شده توسط مقام معظم رهبری در زمینه اقتصاد مقاومتی را در صحنه عمل به اثبات رسانده است. به عنوان مثال:

الف- پیش‌بینی کردن نقشه دشمن و انجام دادن اقدامات لازم برای خنثی سازی این نقشه، هم امکان پذیر و لازم است و هم کم هزینه تر بوده و کارآیی به مراتب بیشتری دارد (نسبت به برنامه ریزی و انجام اقدامات لازم برای خنثی کردن اقدامات دشمن پس از اجرا شدن این اقدامات). این موضوعی است که مقام معظم رهبری در دیدار با رئیس جمهور و اعضای هیئت دولت دهم (۲/۶/۹۱) و دیدار با مردم در مشهد مقدس (۱/۱/۹۲) بدان اشاره کرده بودند و تامین سوخت بیست درصدِ مورد نیاز نیروگاه تحقیقاتی تهران را از مصادیق موفقیت این راهبرد عنوان کرده بودند.

ب- امکان اجرای طرح‌هایی برای حفاظت از اقتصاد کشور در برابر تحریم‌های دشمن همزمان با حفظ روند رشد اقتصادی کشور و بدون ایجاد فشار زیاد به مردم وجود دارد (اقتصاد مقاومتی، اقتصاد ریاضتی نیست). این موضوعی است که بارها توسط مقام معظم رهبری در دیدار با دانشجویان یا کارگزاران نظام در سال ۱۳۹۱ به عنوان تعریف و هدف اصلی اقتصاد مقاومتی به آن اشاره شده بود (به عنوان مثال: ۹۱/۶/۲ و ۹۱/۵/۱۶).

ج- مدیریت مصرف، نقش مهمی در حفاظت کشور از تهدیدها و نقشه های دشمنان دارد. این موضوع نیز توسط رهبر معظم انقلاب در دیدار با کارگزان نظام (۹۱/۵/۳) و در دیدار با رئیس جمهور و اعضای هیئت دولت دهم (۹۱/۶/۲) مورد توجه قرار گرفته بود.

۴-   جمع‌بندی و دو نکته:

شاید مهمترین دستاورد سهمیه بندی بنزین برای مردم و بخصوص مدیران ارشد نظام این باشد که بهترین راه مقابله با تحریم‌ها و برنامه های دشمن برای وارد کردن ضربه به اقتصاد کشور، نادیده گرفتن آن در اثر اعتماد زیاد به بیگانگان یا جدی نگرفتن آن تا زمان تصویب و اجرا نیست؛ بلکه برنامه‌ریزی و تلاش برای شناسای دقیق و خنثی‌سازی برنامه های دشمنان است. البته بعضاً در کنار اجرای این راهکار؛ تلاش برای عدم تصویب یا عدم اجرای این تحریم‌ها در عین حفظ منافع ملی نیز می تواند در دستور کار قرار بگیرد.

********************************

پی نوشت‌ها:

الف- خبرگزاری شانا (روابط عمومی وزارت نفت) در تیر و مردادماه امسال، پرونده ای موضوعی درباره «سهمیه بندی بنزین» منتشر کرد و در آن با انتشار سلسله مصاحبه‌هایی با اکثر مدیران درگیر با این پروژه در داخل و خارج از صنعت نفت؛ زوایای پنهان و ناگفته هایی زیادی را درباره این طرح برای اولین بار منتشر کرد که جای تقدیر و تشکر دارد. برای همین توصیه می‌شود که علاقمندان نسبت به مطالعه این پرونده در اینجا اقدام نمایند.

ب- اکثر آمارهای ارائه شده درباره میزان تولید، مصرف، واردات و صادرات بنزین و CNG در متن  به نقل از کتاب «آمارنامه مصرف فرآورده های انرژی زا سال ۱۳۹۰» است که توسط شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران منتشر گردیده و از اینجا قابل مشاهده است.

ج- چند روز بعد از اجرایی شدن طرح سهمیه بندی بنزین، گزارش مرکز بررسی امنیت جهانی آمریکا (IAGS) در دسامبر ۲۰۰۶ با تیتر «انقلاب احمدی نژاد در حوزه انرژی (بنزین) برای شکست تحریم های اقتصادی»، درباره فواید تحریم فروش بنزین به ایران توسط غرب و راهکارهای درنظر گرفته شده توسط ایران برای شکست این تحریم ها، در رسانه های داخلی منتشر شد. این گزارش، حاوی نکات جالب و قابل تاملی بوده و خلاصه و متن کامل آن از اینجا قابل مشاهده است.

ثبت نظر

نام:
رایانامه: (اختیاری)

متن: