دوشنبه ۰۶ آذر ۹۶ | ۱۸:۰۳

نگاهی به سند نقشه جامع علمی کشور

زهرا شهبازی راد

بعد از گذشت ۶ سال از تدوین سند نقشه جامع علمی کشور، مطالعه مجدد آن و مشاهده شواهد بیرونی ذکر نکاتی از دیدگاه یک محقق و پژوهشگر مناسب به نظر می­رسد.  


این نقشه‌ى جامع علمى – که بحمدالله تدوین شد و منتشر شد – میتواند تکلیف دستگاه‌هاى مختلف را معیّن کند. ما بایستى در مجموعه‌ى دانشگاه‌هاى کشور یک زنجیره‌ى کامل علمى را شاهد باشیم؛ به معناى واقعى، یک شبکه‌ى عظیم تولید علم در همه‌ى ابعاد و در همه‌ى بخشهاى مورد نیاز، و همه هم‌افزا و مکمّل یکدیگر. هم مراکز تحقیقاتى ما، هم دانشگاه‌هاى ما، هم بقیّه‌ى دستگاه‌هایى که به‌نحوى با مسائل علمى ارتباط پیدا میکنند، با همدیگر همکارى کنند، ان‌شاءالله آنچه مورد نظر هست، تحقّق پیدا خواهد کرد، که همین زنجیره‌ى کامل و شبکه‌ى علمىِ کاملى است که باید تشکیل بشود.

مقام معظم رهبری

۳۰/۰۷/۱۳۹۳

با توجه به سند چشم انداز ۱۴۰۴، ” جمهوری اسلامی ایران، با اتکال به قدرت لایزال الهی و با احیای فرهنگ و برپایی تمدن نوین اسلامی – ایرانی برای پیشرفت ملی، گسترش عدالت و الهام بخشی در جهان، کشوری برخوردار از انسان­های

  • صالح،
  • فرهیخته،
  • سالم
  • تربیت یافته در مکتب اسلام،
  • تربیت یافته در مکتب انقلاب،
  • دانشمندانی در تراز برترین های جهان،
  • توانا در تولید و توسعه علم و فناوری و نوآوری و
  • و به کار گیری دستاوردهای آن و
  • پیشتاز در مرزهای دانش و فناوری با
  • مرجعیت علمی در جهان”

خواهد بود.

هم­چنین علم باید دارای سه شاخصه

  • عدالت،
  • عقلانیت و
  • معنویت

باشد.

حال بعد از گذشت ۶ سال از تدوین سند نقشه جامع علمی کشور، مطالعه مجدد آن و مشاهده شواهد بیرونی ذکر نکاتی از دیدگاه یک محقق و پژوهشگر مناسب به نظر می­رسد.

  • با توجه به ” سند نقشه جامع علمی کشور”، “افزایش تقاضای نظام­های فرهنگی، سیاسی، صنعتی و اقتصاد ملی و فراملی و در نتیجه تجاری کردن دانش و فناوری، اهمیت ویژه­ای در پیشرفت همه جانبه و پایدار کشور دارد”. در طول سال­های اخیر تجارب نشان داده که خود همین وابسته کردن دانش و فناوری به حوزه­های اقتصادی، سیاسی، صنعتی و اقتصاد ملی و فراملی، خود باعث بی ثباتی و عدم پایداری فعالیت­ها در حوزه تحقیقات و دانش و فناوری بوده است. نه تنها با عوض شدن دولت­ها و تغییر سیاست­ها کلی اجرایی، حتی تغییرات در حوزه­های مدیران میانی باعث ایجاد بی ثباتی در دانش و فناوری و به خصوص نیروهای انسانی این حوزه بوده است. نمونه واضح و آشکار این مورد اتفاقاتی که در حوزه­ی تحقیقات هسته­ای کشور اتفاق افتاده است. به عنوان یک مثال ساده طرح ملی گداخت که در سال ۸۹ با تبلیغات رسانه­ای زیادی راه افتاد، اکنون بعد از گذشت ۶ سال پیگیری سرنوشت طرح ملی و نیروهای انسانی آن با عوض شدن مدیران و تغییر سیاست­ها قابل پیگیری است. آیا سند جامع علمی کشور نیاز به بازنگری داشته که انجام نشده است و یا فعالیت­های علمی و تحقیقاتی کشور مسیری جدا از سند جامع علمی کشور طی می­کند؟ مثال طرح ملی گداخت به قبل از برجام که فرجام هسته­ای در کشور بوده است، می­باشد و دیگر برای دوران پسابرجام تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل.
  • با بررسی سند نقشه جامع علمی کشور، مشاهده می­شود که برای رشد و فراهم کردن امکانات برای راه­اندازی مقاطع تحصیلات تکمیلی در شهرستان­های مختلف کشور تدبیری اندیشده نشده است و فقط به “امکان دسترسی به تحصیلات تکمیلی برای استعدادهای مناطق مختلف” اشاره شده است، که همین مسئله باعث سرازیر شدن جوانان و نخبگان به مرکز و کمک به تمرکززایی در این شهر شده و طبیعتاً خود منجر به اختلاف سطح علمی و فرهنگی و طبقاتی بین مرکز و سایر مناطق شده و خود معضلات عمیق فرهنگی و اقتصادی را به ارمغان می­آورد.
  • در صفحه سوم از سند نقشه جامع علمی کشور ذکر شده است که ” با توجه به فرصت­های پیش رو در جهان و کشورهای اسلامی، در عرصه علم و فناوری با جهان اسلام و سایر کشورها مشارکت فعال دارد و در این زمنیه برون مدار است.” با توجه به این مطلب در حال حاضر، نقش و جایگاه ما در رشد علمی و فناوری در جهان اسلام چیست؟ آیا با توجه به کمبود بودجه­های تخصیص یافته در حوزه تحقیقات کشور برخلاف حوزه­های دیگر مانند حوزه­های فیش­های نجومی و املاک نجومی و فعالیت­های اقتصادی آقازادگان کشور، آیا استفاده از ظرفیت کشورهای اسلامی دیگر و انجام پروژه­های تحقیقاتی مشترک با آن­ها برای جلوگیری از توقف رشد کشورهای اسلامی قابل بررسی نیست.
  • در بخش اهداف کلان نظام علمی و فناوری کشور، بند شماره ۷ در مورد “کمک به ارتقای علم و فناوری در جهان اسلام” است. به عنوان یک محقق و پژوهشگر دانشگاهی تاکنون خروجی در حوزه دانش و فناوری در این حوزه مشاهده ننموده­ام. این همکاری به چه صورت است؟ آیا حتی با نگاه قبضه کردن بازار این کشورها در حوزه دانش و فناوری فعالیتی و کاری انجام شده است؟
  • با توجه به سند نقشه جامع علمی کشور، بخش اهداف­بخشی نظام علم، فناوری و نوآوری، بند ۱-۳، هدف ایجاد نظام آموزشی مناسب برای هدایت دانش­آموزان در جهت کسب فضایل، شناخت مسئولیت­ها و وظایف در برابر خدا، خود، جامعه و خلقت ذکر شده است، با این حال مشاهده می­شود که نسل محصل به سمت حق خواهی از خدا و جامعه و خلقت هدایت شده­اند و نسل جوان آینده بیشتر خود محور و راحت طلب تربیت شده­اند.
  • مطابق بند ۹ بخش اهداف بخشی نظام علم، فناوری و نوآوری ” کسب دانش طراحی و ساخت نیروگاه­های هسته­ای، دستیابی به دانش انرژی گداخت و دستیابی به اعزام انسان به فضا و کسب دانش طراحی و ساخت و پرتاب ماهواره به مدار زمین آهنگ، با مشارکت جهان اسلام و همکاری های بین­المللی”، آیا این بند خود باعث ایجاد فضای شکوفایی استعدادها و ظرفیت­های کشورهای جهان اسلام و رشد و توسعه در راستای ایجاد تمدن بزرگ اسلامی مطابق با سند چشم­انداز ۱۴۰۴ را فراهم نمی­کند. به عنوان محقق سوال اینجانب این است که برنامه­ها و فعالیت­هایی که تاکنون در طول ۶ سال انجام شده است، چیست؟
  • در فصل اولویت­های علم و فناوری کشور در سند نقشه جامع علمی کشور، فناوری هسته­ ای به عنوان اولویت الف در نظر گرفته شده است، روند مدیریتی و تصمیمات سیاسی کشور در این چند سال برخلاف اولویت مورد نظر بوده است و با توجه به بالا بودن حقوق و درآمد متخصصین و کارمندان این حوزه به خصوص در سازمان انرژی اتمی، اغلب پروژه­ها تعطیل و سطح فعالیت در این حوزه پایین آمده است به گونه­ای که فارغ التحصیلان این حوزه که بیشتر مقطع دکترا و کارشناسی ارشد هستند، به انجام کارهای شخصی و خواندن کتب غیرمرتبط و آموزش زبان مشغول هستند. پیشنهاد می­شود که اولویت این فعالیت به اولویت­های ب و شاید حتی ج منتقل شده و حوزه­های دیگر فناوری مانند، لیزر و پلاسما و حوزه­های الکترومغناطیسی که دارای سطح فناوری­های بالا و مورد نیاز و جز تحقیقات و فناوری­های روز دنیا هستند به اولویت الف منتقل شوند. مسئله جالب اینجاست که فناوری مانند پلاسما که امروزه روی مرزهای تکنولوژیست و در همه حوزه­های صنعت، پزشکی، دفاعی و غیره به شدت مورد بررسی است، جز اولویت ج قرار گرفته است. در همین راستا توصیه می­شود که بار دیگر سند در خصوص اولویت­های فناوری مورد بازنگری جدی قرار داده شود.
  • مطابق سند نقشه جامع علمی کشور، ” تقویت روحیه پرسشگری و حقیقت جویی و یادگیری مادام­العمر در سطح عموم و استفاده از یافته­های تحقیقاتی و علمی در زندگی روزمره به صورت عاملی برای توسعه اجتماعی و بهبود زندگی” بیان شده است. هم­چنین ” ارتقای منزلت و صلاحیت حرفه­ای و مرجعیت علمی و اجتماعی استادان، پژوهشگران و فناوران” در ادامه ذکر شده است. به عنوان محقق دانشگاهی، در دانشگاه­ها و به خصوص در دوره­های تحصیلات تکمیلی با تضعیف روحیه پرسشگری و حقیقت جوئی مواجه هستیم. اغلب اساتید و متخصصان، به دلیل احساس ضعف در سطح علمی خود، یا به دلیل اشتغال به حوزه­های دیگر در مورد سوالات محققین به شیوه نظامی برخورد کرده و نه تنها روحیه پرسشگری را تقویت نمی­کنند بلکه با تخریب و تحقیر محقق، نظام فرمانده و سرباز را در محیط­های دانشگاهی حاکم می­کنند. اشتغال اساتید متخصص دانشگاهی به فعالیت­های غیر مرتبط حتی مدیریت­های دانشگاهی باعث عدم در دسترس بودن و پاسخگو بودن به نیاز دانشجویان و محقیقن بوده و چه بسا دانشجویان ناچار برای به اتمام رساندن تحقیقات و پژوهش­های خود به استفاده از روش­های غیر درست مانند تقلب و عددسازی و اعلام غیرواقعی نتایج تحقیق روی آورده و دچار رشد بادکنکی می­شوند و نه تنها انتظار انسان­های صالح و فرهیخته مطابق با با سند چشم انداز ۱۴۰۴ را نخواهیم داشت، بلکه به آن­ها روش تقلب و تخلف در فرآیند تحقیقات و پژوهش را می­آموزیم. از باز کردن این نکته که برخی اساتید خود به دانشجویان اقدام به این­گونه اعمال خلاف علمی را توصیه می­کنند حتی در مقاطع دکترا، خودداری می­گردد.
  • مطابق سند نقشه جامع علمی کشور، ” ایفای نقش فعال­تر مساجد به عنوان پایگاه­های علمی و فرهنگی در ترویج و انتشار علم در سطح عموم مردم” باید اتفاق بیفتد. با توجه به جایگاه مسجد در تفکر اسلام و نقش مساجد به عنوان پایگاه اصلی مسلمانان به خصوص در دوران صدر اسلام و به عنوان الگویی از پیشوایان دینی، این مسئله از اهمیت فوق العاده زیادی برخوردار است. متاسفانه فعالیت قابل توجهی در این خصوص انجام نشده است. منظور از پایگاه­های علمی فقط برگزاری کلاس­های کنکور برای قشر کم درآمد نیست. مسجد یکی از بهترین مراکز و جایگاه­ها برای رشد سطح فکری و فرهنگی مردم و در نتیجه اجتماع است و برای رسیدن به تمدن بزرگ اسلامی جایگاه مسجد و انتشار علمی از این پایگاه­ها از اهمیت خیلی زیادی برخوردار است.
  • مطابق سند نقشه جامع علمی کشور ” تقویت انگیزه­های معنوی و تشویق اعتباری و مادی برای جلب نخبگان جامعه به سمت حرفه­های معلمی، استادی، پژوهشی و فناوری” باید اتفاق بیفتد. با توجه به این­که در این حوزه­ها و به خصوص در حوزه­های دانشگاهی و تحقیقاتی، نه براساس قضاوت علمی و نخبگی بلکه براساس سلایق و رابطه، نیروها انتخاب می­شوند، انگیزه­ها معنوی چگونه تقویت می­شود؟ چگونه زمانی که نسل اول انقلاب همه جایگاه­های معلمی و استادی و پژوهشی و فناوری را اشغال کرده­اند، نسل دوم و نسل سوم که امروز با جمعیت بسیار زیاد و با تحصیلات علمی در سطوح بالا تربیت شده­اند، امکان انجام فعالیت­های پژوهشی را خواهند داشت و آیا این روحیه معنوی تقویت می­شود؟ بهتر است با ایجاد ضوابط و قوانینی این روند انتخاب نیرو در حوزه­های پژوهشی اصلاح شود، آن­گاه خود به خود نخبگان جذب این مراکز می­شوند. فشار بیش از حد و غیرمنطقی اساتید بر دانشجویان به خصوص در دوران تحصیلات تکمیلی برای ارائه مقالات و خروجی سریع فعالیت­های پژوهشی، زمانی که اساتید برای ترفیع رتبه و ارتقا به آن نیاز دارند و عدم توجه به این فعالیت­ها زمانی که اساتید به آن نیاز ندارند، باعث از بین بردن روحیه و انگیزه علمی و پژوهشی در محققین و دانشجویان و سرگردانی آن­ها می­گردد.
  • در خصوص بحث رسانه­های علمی و مجلات علمی داخلی، به دلیل سوگیری و جهت گیری نشریات بسته به گردانندگان آن و قبضه کردن آن، امکان بررسی و قضاوت درست علمی و تضارب آرا و افکار علمی فراهم نیست، و اغلب محققین ترجیح می دهند که نتایج پژوهش­های علمی خود را در نشریات خارجی و کنفرانس­های خارجی ارائه دهند. همه­چنین اغلب برگزار کنندگان این گونه همایش­ها و کنفرانس­های علمی برای رونق گرفتن از لحاظ کمی و شهرت نام آن در مجامع داخلی از بخش کیفی و علمی صرفنظر می­کنند که باید گفت این از نشانه­های جهان سومی بودن است.
  • مطابق سند نقشه جامع علمی کشور ” ساماندهی و تقویت انجمن­ها و جمعیت­های علمی به منظور ایفای نقش مرجعیت علمی و ارتقای مشارکت در تصمیم­سازی­ها و توسعه و ترویج و انتشار علم و فناوری” باید انجام شود. لزوم وجود اتاق فکرها و مراکز پژوهشی در همه حوزه­های فناوری به شدت جامعه علمی و تحقیقاتی احساس می­شود نه فقط در حوزه علوم انسانی که چه بسا در حوزه فناوری و مهندسی این مسئله به شدت مورد اغفال قرار گرفته است. انجام موازی پروژه­ها و مالکیت­های بی معنی بر روی ایده­ها و تحقیقات نشان از کمبود و یا نبودن این مراکز پژوهشی است.
  • مطابق سند نقشه جامع علمی کشور ” فعالیت تمام وقت دانشجویان دوره دکترا با تأمین هزینه­های تحصیلی و معیشتی ایشان با نظارت استادان راهنما” باید انجام شود. به عنوان محققی که این مسیر را در دوره­ای که این سند مصوب شده بود، طی کرده­ام باید بیان کنم که نه تنها این مسئله انجام نمی­شود بلکه در یک مثال که نویسنده در آنجا حاضر بود ریاست دانشکده مورد نظر با اعلام این مطلب که چهار سال گرسنگی بکشید و بعد کار پیدا می کنید، دانشجویان را از انجام کار و تأمین هزینه­های اولیه زندگی هم محروم نمود.

با توجه به این­که جامعه اسلامی ما دارای ظرفیت­های عظیم انسانی با روحیات معنوی و منابع سرشار است، امید است با مدیریت صحیح و جهادی امکان بهره­مندی از این ظرفیت­ها در جهت رشد و تعالی بشری، مقدمات ایجاد تمدن بزرگ اسلامی فراهم گردد.

 

ثبت نظر

نام:
رایانامه: (اختیاری)

متن:

اخرین اخبار
پربحث‌ترین

Sorry. No data so far.